Sözlük
Şemse
Ayrıca: rozet · madalyon · kurs
Şemse, adını Arapça şems (güneş) sözcüğünden alan yuvarlak ya da beyzî, yani elips biçimli bir motiftir. Cilt, tezhip, minyatür, çini, porselen, cam, halı, kumaş ve oymacılık gibi birçok sanatta ve mimaride kullanılır. Yuvarlak şemselere rozet, madalyon ve kurs da denir.
Kitap sanatında şemse özellikle zahriye sayfasında ve ciltte görülür. Zahriye sayfasındaki şemsenin içinde kitabın adı, yazarı ve kimin için yazıldığı gibi bilgiler yer alabilir. Bu şemseler genellikle salbeksizdir. Salbek, şemsenin üstünde ve altında yer alan lâleye benzer süs unsurudur. Şemsenin çevresindeki nokta ve çizgilerden oluşan süse tığ (ışın) denir. Bazı salbeklerde cilt ustasının adı yazılıdır. Bunlara yazılı salbek denir.
Kitap ciltlerinin üstüne kabartma, sıcak ya da soğuk baskı, tarama ve boyama gibi tekniklerle yapılan göbekler ve süs paftaları birer şemsedir. Motifler ezme altın yaldız ve fırçayla yapılmışsa şemseye yazma, altın yaldızla basılmışsa mülemma‘, cildin zemininden farklı renkte boyanmışsa mülevven şemse denir. Tezhipli şemselerin en güzel örneklerini Bâbürlü nakkaşlar hükümdar albümleri için yaptı. Bir cildin ortasında ya da zahriye sayfasında yuvarlak bir motif görürsen önce salbeğine, sonra çevresindeki tığa bak.