İçeriğe geç
Acâib

Sözlük

Cilt

Kitabın yapraklarını bir arada tutan koruyucu kapak. Deri anlamındaki Arapça sözcükten gelir.

Ayrıca: mücellit · ciltçilik

Cilt, bir kitabın yapraklarını (kitabın sayfalarını) dağılmadan ve sırası bozulmadan bir arada tutmak için yapılan koruyucu kapaktır. Arapça “deri” anlamına gelen cild sözcüğünün bu adı alması, ciltlerin genellikle bu işe en uygun malzeme olan deriden yapılmasındandır. Ciltçilik, tomar (rulo) biçimindeki kitapların yerini Romalılar devrinde yaprakları dikdörtgen kesilmiş kodeksin (mushaf) almasıyla ortaya çıktı.

Sanat eseri niteliği taşıyan ilk ciltleri 8–9. yüzyıllarda Mısır’da Koptlar ve Orta Asya’da Uygurlar yaptı. İslâm cilt sanatının bilinen en eski örnekleri Mısır ve Tunus’ta bulundu ve muhtemelen Tolunoğulları dönemine (868–905) aittir. 16. yüzyıldan itibaren klasik Osmanlı ciltçiliği Türk ve İslâm cilt sanatının en büyük temsilcisi oldu ve bu durum 20. yüzyıla kadar sürdü. Ciltler teknik özelliklerinden çok malzemelerine ve süslemelerine göre ayrılır. Üslûplar kültür alanlarının adıyla anılır: hatâyî, Rûmî, Memlük, Mağribî, Türk (Osmanlı) gibi. Timurlular zamanındaki Herat üslûbunda şemselerle köşebentlerin içleri bitkisel motiflerle doldurulur.

Cilt ustasına mücellit denir. Mücellitler genellikle aynı zamanda nakkaş, müzehhip, musavvir veya ebru ustası olduğu ve ciltler üzerinde imzaya çok az rastlandığı için bu sanatın bütün ustalarını belirlemek mümkün değildir. Ortaçağ İslâm ciltleri arasındaki en erken imzalı örnek 1256 tarihlidir.

Bakınız: Şemse, Ebru, Nakkaşhâne

Kaynaklar