İçeriğe geç
Acâib

Sözlük

Dîbâce

Kitabın önsözü. Tezhipte zahriyeden sonraki bezemeli ilk sayfaların da adı.

Ayrıca: önsöz · mukaddime

Dîbâce, bir kitabın önsözüdür. Sözcüğün kökeni için iki görüş var. Birine göre ipekli ve renkli bir kumaşı anlatan Farsça dîbâ sözcüğünden +çe ekiyle yapıldı. Ötekine göre “sevgilinin yüzü” anlamındaki dîbâhın Arapçalaşmış biçimi dîbâctan geldi. TDV, kelimeye genellikle “c” li biçimiyle rastlandığı için ikinci görüşün daha doğru olma ihtimalini güçlü bulur. Dîbâce eskiden “kitabın nakışlarla müzeyyen ve müzehhep olan yüzü, süslü ilk sayfaları” anlamında da kullanıldı. “Her nesnenin yüzü ve başlangıcı” ile “kitabın mukaddimesi, önsöz” anlamları buradan doğdu.

Klasik edebiyatta dîbâce çoğunlukla manzum eserlerde ve daha özel bir anlamda kullanılır. Sanatçı bu ilk bölümde eseri yazış sebebini (sebeb-i te’lîf) anlatır. Dîbâce yazarın sanat anlayışını, dünya görüşünü, bazen hayatına dair bilgileri ve okuyanlardan isteklerini de içerebilir. Dîbâceler çoğunlukla düzyazı olduğu için divanları istinsah edenler bunları her zaman kopyalamadı. İstanbul kütüphanelerindeki 492 şaire ait 2500’ün üzerindeki divan nüshası içinde yalnızca otuz sekiz şaire ait Türkçe dîbâce belirlendi. Türkçe ilk divan dîbâcesi yazarı olarak Ali Şîr Nevâî (ö. 1501) kabul edilebilir.

Tezhipte dîbâce, serlevhanın öteki adıdır. Zahriye sayfasından sonra karşılıklı iki sayfaya yapılan bezemeli başlığa serlevha denir. Bu sayfalara dîbâce adı da verilir ve bezemelerine serlevha tezhibi denir. Bir yazmanın başındaki bezemeli sayfaları ararken önce zahriyeyi, sonra karşılıklı serlevha sayfalarını bul.

Bakınız: Serlevha, Unvan sayfası, Tezhip

Kaynaklar