Sözlük
Hilye
Ayrıca: hilye-i şerif · hilye-i saâdet
Hilye, sözlükte “süs, ziynet, kolye” gibi anlamlara gelir. Mecazen “yaratılış, sûret ve güzel vasıflar” demektir. Osmanlı kültüründe Resûl-i Ekrem’in vasıflarını, bu vasıfları anlatan kitap ve levhaları ifade etmek için kullanıldı. Hilyelerde esas olarak Hz. Peygamber’in fizikî özellikleri anlatılır. Bazı eserlerde ruhî portresiyle ilgili hususlara da yer verilir.
Hilyelerde genellikle her vasıf ayrı ayrı ele alınır. Önce o vasfı ifade eden ibarenin Arapça aslı verilir, ardından on beş yirmi beyit halinde tercümesi ve şerhi yapılır. Hâkānî Mehmed Bey’in 1007’de (1598–99) manzum Hilye’sini yazmasından sonra bu tür eserler yaygınlaştı. Süleyman Nahîfî’nin 1688 tarihli Hilyetü’l-envâr’ı, Hâkānî’nin eserine nazîre olarak yazıldı ve türün en başarılı örneği sayılır. Fars edebiyatında çok nadir görülen hilye, Arap edebiyatında düzyazı olarak ve şemâilin içinde bir bölüm halinde yer alır.
Hâfız Osman (ö. 1698) hilyeye dair rivayetlerin metinlerini hat ve tezhip sanatının estetik ölçüleri içinde levha olarak düzenledi. Böylece Hz. Peygamber’in fizikî özelliklerini anlatan eserlerle hattat ve müzehhiplerin hazırladığı levhalar hilye-i şerif, hilye-i saâdet, hilye-i Resûlullah, hilyetü’n-nebî gibi adlarla anıldı.