İçeriğe geç
Acâib
← Nakkaşlar

Nakkaş · 16. yüzyıl

Siyâvuş Bey kimdir? Hayatı ve resimleri

Siyâvuş Bey, çocuk yaşta Şah I. Tahmasb'ın saray nakkaşhânesine giren, portre ve siyah kalem resminde ustalığıyla bilinen Gürcü asıllı bir Safevî nakkaşıdır.

Doğum yaklaşık 1536 · ö. yaklaşık 1616

Hayatı

Siyâvuş Bey Gürcü asıllı. TDV, doğum ve ölüm tarihi için kesin bilgi olmadığını yazar. 943 (1536) dolayında doğduğu tahmin ediliyor. Kadı Ahmed'e göre çocuk yaşta Şah I. Tahmasb'ın (1524–76) saray nakkaşhânesine girdi. Orada ressam, hattat ve rugan ustası Mevlânâ Muzaffer Ali'nin yanında yetişti. Portre yapmada eşine az rastlanan bir usta oldu.

Kadı Ahmed'e göre 1590'ların sonuna doğru görevinden ayrılıp Şîraz'da yaşamaya başladı. Gelibolulu Mustafa Âlî onu başka bir çizgiden anlatır: Üstat Hasan'ın öğrencisi, müzehhipliği ondan öğrenmiş, resimdeki ustalığına önceki üstatların güzelliklerini taklit ederek ulaşmış. Âlî'ye göre Musavvir Mihrâb hem kardeşi hem öğrencisiydi. Menâkıb-ı Hünerverân'ı bitirdiği 1587'de İstanbul'a gelen Tebrizli Velî Can da onun yanında yetişmişti.

TDV'ye göre Siyâvuş Bey'in resimleri onun Tahmasb, II. İsmâil (1576–77), Muhammed Hudâbende (1577–87) ve I. Abbas (1587–1629) dönemlerinde Kazvin, İsfahan ve Herat gibi şehirlerdeki saray nakkaşhânelerinde ve kitaplıklarında çalıştığını gösterir. 1579'da Hândmîr'in Habîbü's-siyer'ini Sâdıkī Bey'le birlikte resimledi. 1606'da hayattaydı. İskender Münşî'ye göre 1616 dolayında öldü.

Resimleri

Siyâvuş Bey'in elinden çıktığı kesin olan iş, imzalı siyah kalem resimleri. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndeki bir murakka'da (Hazine 2135, vr. 11b) bu teknikle çizilmiş bir resmin üstünde “gulâm şah velâyet Siyâvuş nakkaş” yazar. Resimde ağaç altında oturan iki genç var. Biri saz çalıyor, ötekiyse elindeki sayfadan muhtemelen şarkı sözlerini okuyor. Aynı ibare, ejderha öldüren bir kahramanı gösteren başka bir siyah kalem resmin sağ alt köşesinde de görülür. Murakka, resim ve hat örneklerinin yapıştırıldığı albüm demek. TDV bu iki eserden onun siyah kalemde usta olduğunu çıkarır.

Firdevsî'nin Şâhnâme'sinin 1575–80 arasında yazıldığı ve resimlendiği sanılan bir nüshasında on dokuz minyatürlü sayfanın kenarında Siyâvuş'un adı var. Üçünde kardeşi Mihrâb'ın, geri kalanlarda Zeynelâbidîn, Murad, Nakdî ve Sâdıkī'nin adları yazılı. Bu adların gerçekten imza olup olmadığından kuşku duyuluyor. TDV, Şâhnâme'deki Siyâvuş imzalı minyatürleri onun siyah kalem işleriyle karşılaştırınca bu resimlerin de onun elinden çıktığının söylenebileceğini yazar.

Çağı ve arşivdeki yeri

TDV'nin Minyatür maddesine göre Safevî başşehri Osmanlı tehdidi yüzünden 1555'te Kazvin'e taşındı. Kazvin'de figürler çok zarif çizilir: yanaklara uzanan zülüfler, çekik kaş ve gözler, ince boyun, geniş omuzlar. Manzaralarda iri bir çınar ağacı sık görülür. Siyâvuş Bey bu şehirlerde çalışan nakkaşlardan.

Arşivde ona bağlanan yaprak yok, bu yüzden sayfanın altında Kazvin'den üç yaprak karşılaştırma için duruyor. Siyâvuş Bey'den önceki kuşağın ustası için Bihzâd sayfasına, İran'ın genel resmi için İran minyatürü rehberine bak.

Arşivdeki yaprakları

Arşivde Siyâvuş Bey'in elinden çıktığı söylenen bir yaprak yok. Aynı dönemi görmek için 1550'lerde Kazvin'de yapılan Şah Tahmasb Falnâmesi'nden iki yaprak ve 16. yüzyılın üçüncü çeyreğinde Kazvin'de çizilmiş bir ejderha sahnesi koyduk. Kayıtlar bu resimlerin ressamını söylemiyor. Hiçbiri Siyâvuş Bey'e bağlanmıyor.

Bu yaprak başka bir sanatçının ya da ekibin işi; yalnız karşılaştırmak için gösteriliyor.

Sık sorulanlar

Siyâvuş Bey Osmanlı nakkaşı mı?
Hayır, Safevî nakkaşı. TDV'ye göre Şah I. Tahmasb'ın, II. İsmâil'in, Muhammed Hudâbende'nin ve I. Abbas'ın saraylarında Kazvin, İsfahan ve Herat gibi şehirlerde çalıştı.
Siyâvuş Bey ile Şâhnâme'deki Siyâvuş aynı kişi mi?
Değil. Şâhnâme'nin Siyâvuş'u Keykâvus'un oğlu, destanın masum şehzadesi. Siyâvuş Bey ise 16. yüzyılda yaşamış bir ressam.
Siyâvuş Bey'in resimleri Acâib'de var mı?
Hayır. Arşivde Siyâvuş Bey'e bağlanan bir yaprak yok. Aynı dönemden, Kazvin'de yapılmış üç yaprağı karşılaştırmak için sayfanın altına koyduk.

Kaynaklar