İçeriğe geç
Acâib
← Rehberler

İran minyatürü: İlhanlı, Timurlu ve Safevî okulları

İran minyatürü, 13. yüzyıldan 17. yüzyıla İran'da ve Herat'ta hazırlanan el yazması kitapların resimleridir. Başlıca merkezleri İlhanlı Tebriz'i, Şiraz, Timurlu Herat'ı, Safevî Tebriz'i ve Kazvin'dir.

Kavram rehberi · · 7 dk · İlayda

İran minyatürü nedir?

İran minyatürü, İran'da ve Herat'ta 13. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar hazırlanan el yazması kitapların resimleridir. Minyatür, kitabın sayfasında metni anlatan küçük resim demek. Ayrıntısı Minyatür nedir? rehberinde. Aramalarda Fars minyatürü adıyla da geçer, bu rehber ikisini aynı gelenek sayar.

Gelenek tek bir okul olarak gelişmedi. Hanedanlar el değiştirdikçe merkezler ve üsluplar da değişti. Aşağıda dönemleri sırayla anlatıyoruz. Arşivdeki bütün İran ve Herat yapraklarını İran minyatürleri sayfasında bulursun.

İlhanlı dönemi: Tebriz

TDV'ye göre 1220'lerde başlayan Moğol istilasından sonra İran'da Uzak Doğu, özellikle Çin tekniğinin etkisiyle yeni bir üslup doğdu. Reşîdüddin'in Câmiü't-tevârîh'inin dört nüshasında çerçeveli minyatürler sade zeminler üzerinde yapıldı ve Çin resmindeki fırça işçiliğine yaklaştı.

The Met'e göre Reşîdüddin (1247–1318) Moğol tarihini, yani dünya halklarının tarihine uzanan bir kitabı, Gâzân Han'ın isteğiyle yazmaya başladı. Kitap Tebriz'de, Reşîdüddin'in adını taşıyan mahalledeki bir atölyede hazırlandı. Büyük Moğol Şehnâmesi ise 1330'lara tarihlenir. Met'in kaydına göre bugün 57 resmi ve birkaç metin sayfası kalmış, kitabı 20. yüzyıl başında Paris'li tüccar Georges Demotte parçalayıp sattı. TDV bu nüshayı Demotte Şehnâmesi adıyla anar.

Celâyirliler ve Şiraz

İlhanlı devleti çöktükten sonra üslup birkaç merkezde sürdü. TDV'ye göre Bağdat'ta Sultan Ahmed Celâyir döneminde, Cüneyd Nakkaş'ın adıyla anılan bir üslup oluştu. Hâcû-yi Kirmânî'nin British Museum'daki Hamse'si bu üslubun en olgun örneğidir. Şiraz'da Înjûlular döneminde figürler iri, arka planlar canlı çizildi. 1330–31 tarihli bir Şâhnâme bu üslubun örneğidir. 1353'ten sonra Muzafferîler döneminde figürler ve resimler küçüldü.

Arşivdeki bir Şehnâme yaprağı bu dönemden. Met'e göre 1330–40 dolayına tarihli yaprak İran'da, büyük ihtimalle İsfahan'da yapıldı. Kırmızı zemin ve dağ tepeleri Înjû resmini, ejderhanın kıvrılan gövdesi İlhanlı örneklerini hatırlatıyor.

İsfendiyâr'ın üçüncü menzili: ejderhayı öldürür
İsfendiyâr ejderhayı öldürüyor. Şehnâme, y. 1330–40. Resim yalnızca 4,2 cm yüksekliğinde. · The Met 1974.290, Tek yaprak

Timurlu dönemi: Herat ve Bihzâd

TDV'ye göre günümüze ulaşan Timurlu yazmaların çoğunu Şâhruh ile soyundan gelenler yaptırdı. Baysungur Herat'ta bir sanat akademisi kurdu. Hüseyin Baykara döneminde (1468–1506) Ali Şîr Nevâî şairleri, hattatları ve nakkaşları destekledi. Met, Herat'ı İran resminin zirvesi sayılan okulun merkezi olarak anar.

Bu dönemin en büyük ustası Bihzâd'dır. TDV'ye göre doğum tarihi bilinmiyor, 1450'den sonra doğduğu sanılıyor. En verimli yıllarını Hüseyin Baykara'nın Herat'ında geçirdi. Sa'dî'nin Bostân'ının Kahire'deki nüshasında dört minyatür onun imzasını taşır, iki resim de 1488 ve 1489 tarihli. TDV'ye göre anlatımın açıklığına ve gerçekçiliğe önem verdi, savaş ve gündelik hayat sahnelerini ayrıntılı çizdi, paletinde çoğunlukla mavi tonlar kullandı. 1507'de Şeybânî Muhammed Han Herat'ı alınca bir süre kaldı, sonra Şah İsmâil onu Tebriz'e götürdü ve 1522'de kitaplığın başına getirdi.

Herat'ta kitap yapımı Timurlulardan sonra da sürdü. Arşivdeki Nizâmî Hamse'si H. 931 / 1524–25 tarihli. Met'e göre Herat'ta yapıldı. Resmi Şeyhzâde yaptı, yazıyı Sultan Muhammed Nûr ile Mahmûd Müzâhib yazdı. Ferhâd bu yaprakta Şîrîn için dağdan süt arkı açıyor.

Ferhâd, Şîrîn için dağı oyup süt arkı açar
Ferhâd, Şîrîn için dağı oyup süt arkı açıyor. Nizâmî, Hamse, 1524–25, Herat. · The Met 13.228.7, fol. 74

Safevî dönemi: Tebriz

Safevî hanedanı 1501'de İsmâil'in Tebriz'de taç giymesiyle kuruldu. TDV'ye göre Şah İsmâil dönemine ait resimli bir yazma bilinmiyor. Sonraki hükümdar Şah Tahmasb (1524–76) küçük yaşta resim öğrendi. TDV, ona Sultan Muhammed'in resim öğrettiğini yazar. Met'e göre Tahmasb Türkmen ve Timurlu atölyelerinin sanatçılarını tek bir saray atölyesinde topladı.

Bu atölyenin başlıca eseri, Şah Tahmasb'ın Şehnâmesi'dir. TDV nüshayı Houghton Şehnâmesi adıyla ve 933 / 1527 tarihiyle anar. Met çalışmanın 1520'lerin başında başladığını ve yaklaşık yirmi yıl sürdüğünü yazar. Çalışmayı sırayla Sultan Muhammed, Mîr Musavvir ve Ağa Mîrek yönetti. TDV büyük minyatürleri bu üç ressamın yanında Dost Muhammed, Mîrzâ Ali, Mîr Seyyid Ali, Muzaffer Ali, Şeyh Muhammed ve Abdüssamed'e verir ve üslubu Timurlu Herat'ın ve Akkoyunlu Tebriz'inin gösterişli bir devamı sayar. Kitapta 759 metin yaprağı ve 258 resim vardı. Bugün dağınık durumda. Met'te 78 resimli yaprağı var.

Nüsha Osmanlı sarayına da gitti. Bir İran elçiliği, 21 Şubat 1568'de Edirne'ye, II. Selim'e hediyeler getirdi. Met, Şehnâme'nin bu hediyeler arasında olduğunu ve 20. yüzyıl başına kadar Topkapı Sarayı kütüphanesinde kaldığını yazar. TDV'ye göre aynı atölye 1539–1543 tarihli bir Nizâmî Hamse'si de resimledi. Safevî minyatüründe on iki dilimli tâc-i haydarî giyen figürler görülür. Bu başlık on iki imamı temsil eder.

Safevî dönemi: Kazvin

Tahmasb 1555'te başkenti Kazvin'e taşıdı. TDV'ye göre bu tarihten sonra yeni bir üslup çıktı: figürlerin en belirgin özellikleri yanaklara uzanan zülüfler, çekik kaş ve gözler, ince boyun ve geniş omuzlardır. Manzaralarda en göze çarpan motif çoğunlukla iri bir çınar ağacıdır.

Arşivde Kazvin'e atfedilen iki yaprak var. Biri Şah Tahmasb Falnâmesi adıyla bilinen dev fal kitabından. Falnâme, rastgele açılan sayfasıyla fal bakılan kitap demek. Met'e göre Yedi Uyurlar'ı gösteren bu yaprak 1550'lere ait ve resim 58,4 × 45,1 cm. Met kaydı kitabın hamisini yazmıyor. Mağaranın içinde uyuyan gençleri ve köpekleri Kıtmîr'i ara.

Ashâb-ı Kehf: Yedi Uyurlar
Ashâb-ı Kehf, yani Yedi Uyurlar. Falnâme, 1550'ler, Kazvin. · 35.64.3, Tek yaprak

İkincisi 16. yüzyılın üçüncü çeyreğinden bir çizim. Met bitmiş bir çizim olarak kaydetmiş: atlı bir kahraman, geyiği ısıran ejderhanın boynuna kılıcını saplıyor. Met sahneyi belli bir Şehnâme bölümüne bağlamıyor. Kahramanın adı da yazılı değil.

Bir kahraman ejderhayla boğuşuyor
Bir kahraman ejderhayla boğuşuyor. Kazvin, 16. yüzyılın üçüncü çeyreği. · The Met 25.83.7, Tek yaprak

İsfahan ve Rızâ-yı Abbâsî

Başkent 1598'de İsfahan'a taşındı. TDV'ye göre bu dönemde eski eserlerin ve üslupların kopyalanması öne çıktı. Rızâ-yı Abbâsî yaklaşık 1618–1634 arasında etkin oldu ve kişisel bir üslubu yaygınlaştırdı. Muîn Musavvir yüzyılın sonunda bu üslubu benimsedi. Sade Horasan üslubu ise 1640 dolayına kadar sürdü. Arşivde bu döneme ait yaprak henüz yok.

Osmanlı minyatüründen farkı

İki gelenek birbirine yakındı ve sanatçı alışverişi yaptı. TDV'ye göre Edirne'de 15. yüzyılda hazırlanan ilk Osmanlı kitaplarında, 1440'tan sonra Şiraz'dan gelen sanatçılarla Türk nakkaşlar birlikte çalıştı. Yavuz Sultan Selim 1515'te Tebriz'den sanatçılar getirdi. Şahkulu bunlardan biriydi. Ayrıntı Osmanlı minyatürü rehberinde.

Konu ve üslup ise ayrıldı. TDV'ye göre Nakkaş Osman'ın klasik Osmanlı üslubunda zeminler sadeleşti, konular belgesel bir gerçekçilikle, çoğunlukla padişahın tarihinden alındı. Safevî resminde Kazvin'den sonra figürler ince boyunlu ve geniş omuzlu çizildi. Ortak özellikler için Minyatürün özellikleri rehberine bak.

Kaynaklar

  • F. Banu Mahir, "Minyatür", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2020, islamansiklopedisi.org.tr/minyatur.
  • Filiz Çağman, "Bihzâd", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1992, islamansiklopedisi.org.tr/bihzad.
  • Nebi Bozkurt, "Nakkaş", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2006.
  • "Folios from the Jami‘ al-tavarikh (Compendium of Chronicles)" ve "Folios from the Great Mongol Shahnama (Book of Kings)", The Metropolitan Museum of Art, metmuseum.org/essays.
  • "The Shahnama of Shah Tahmasp" ve "The Art of the Safavids before 1600", The Metropolitan Museum of Art, metmuseum.org/essays.
  • "The Art of the Timurid Period (ca. 1370–1507)", The Metropolitan Museum of Art, metmuseum.org/essays.
  • Görseller: The Metropolitan Museum of Art (CC0), kayıtlar 1974.290.26, 13.228.7.5, 35.64.3 ve 25.83.7.

Sık sorulanlar

İran minyatürü nedir?
İran'da 13. yüzyıldan 17. yüzyıla hazırlanan el yazması kitapların resimleridir. Moğol akınlarından sonra Çin etkisiyle başlar, Timurlu Herat'ta ve Safevî Tebriz'inde doruğa çıkar.
Herat okulu nedir?
Timurlu hanedanının başkenti Herat'ta, özellikle Hüseyin Baykara döneminde (1468–1506) gelişen resim geleneğidir. TDV bu dönemin en büyük ustası olarak Bihzâd'ı gösterir.
Tebriz minyatür okulu hangi dönemlere ayrılır?
İki dönemi var. İlhanlı Tebriz'inde Reşîdüddin'in Câmiü't-tevârîh'i hazırlandı. Safevî Tebriz'inde Şah Tahmasb'ın atölyesi Şehnâme'sini resimledi.

Örnek yapraklar