Nakkaş · 16. yüzyıl
Şahkulu kimdir? Hayatı ve saz yolu
Şahkulu, Tebriz'de Âgā Mîrek'ten ders alan, Kanuni'nin saray nakkaşhanesinde 1545'ten 1556'daki ölümüne kadar nakkaşbaşılık yapan ve TDV'ye göre saz yolunun ilk ustası sayılan nakkaştır.
Bağdatlı · ö. 1556
Hayatı
TDV maddesine göre Şahkulu'nun doğum tarihi bilinmiyor. Resmî kayıtlar onu Bağdatlı olarak anar. Resim ve tezhibi Tebriz'de Âgā Mîrek'ten öğrendi.
İstanbul'a gelişi iki kaynakta farklı anlatılır. Şair ve tezkireci Âşık Çelebi'ye göre II. Bayezid zamanında Tebriz'den Amasya'ya geçti, Şehzade Ahmed'in yanında kaldı ve Yavuz Sultan Selim döneminde İstanbul'a geldi. Bir Osmanlı arşiv belgesi ise onu, Yavuz'un Şah İsmâil'e karşı kazandığı zaferden sonra 1515'te Tebriz'den Amasya üzerinden İstanbul'a gönderilen âlim ve sanatçıların arasında sayar.
1520 tarihli bir defterde saray hazinesinden günde 22 akçe alıyordu. 1545'te saray nakkaşlarının Rûmî bölüğünün başındaydı ve günde 25 akçe alıyordu. Bu görevi 1556'daki ölümüne kadar sürdürdü. Mustafa Âlî, Menâkıb-ı Hünerverân'da yevmiyesinin sonradan 100 akçeye çıktığını ve sarayda kendine ait bir atölyesi olduğunu yazar. Kanuni bu atölyeye sık sık uğrardı. Bayramlarda padişaha eser sundu, karşılığında 2.000 akçe ve hil'at aldı. Kendisine vaat edilen 3.000 akçelik ödülü alamadan öldü. Penâhî mahlasıyla Türkçe ve Farsça şiirler de yazdı.
İmzalı eserleri
TDV, Şahkulu'nun bilinen en eski imzalı eseri olarak Behrâm Mirza Albümü'ndeki bir ejder resmini gösterir (Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Hazine 2154). İkinci imzalı ejder resmi New York'taki The Met'te (57.51.26). Üslubuna bakılarak ona atfedilen başka işler Cleveland Museum of Art'ta (44.492), İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi'nde (F. 1426), Viyana'daki Avusturya Millî Kütüphanesi'nde (Cod. Mixt. 313) ve Washington'daki Freer Gallery'de (33.6).
Saz yolu
TDV, Şahkulu'yu saz yolunun ilk ustası sayar. Bu üslupta desen boyanmamış kâğıda siyah mürekkep ve fırçayla, altın ve is mürekkebiyle çizilir. Sık, birbirine dolanan yapraklar ve çiçekler, ejder, sîmurg ve kuşlar gibi hayvanlar ya da sayfayı tek başına dolduran bir peri figürü bu üslubun öğeleri.
Saz yolu kitapla kalmadı. Ciltte, tezhipte, çinide, halıda ve kumaşta da kullanıldı. Tebrizli Velî Can ve Ali Üsküdârî gibi sanatçılar üslubu sonraki yıllarda sürdürdü. Şahkulu'nun öğrencisi Kara Memi ondan sonra Rûmî bölüğünün başına geçti. Ejder resmini ve saz yolunun yapraklarını Tezhip nedir? rehberinde görebilirsin.
Arşivdeki yaprakları
Arşivde Şahkulu'ya bağlanan bir yaprak yok. The Met'teki imzalı ejder resmini Tezhip nedir? rehberinin saz yolu bölümünde görebilirsin.
Sık sorulanlar
- Nakkaş Şahkulu ile Şahkulu isyanı aynı kişi mi?
- Hayır. Şahkulu isyanı 1511'de Anadolu'da çıkan bir ayaklanma. Bu sayfadaki Şahkulu ise Kanuni'nin sarayında çalışan, 1556'da ölen bir nakkaş.
- Şahkulu'nun imzalı eserleri nerede?
- TDV iki imzalı ejder resmi sayar. Biri Topkapı'daki Behrâm Mirza Albümü'nde (Hazine 2154), öteki New York'taki The Met'te (57.51.26).
- Saz yolu nedir?
- Boyanmamış kâğıda siyah mürekkep, altın ve is mürekkebiyle çizilen, iri yapraklar, çiçekler, ejder, sîmurg ve perilerden oluşan süsleme üslubu. TDV ilk ustası olarak Şahkulu'yu gösterir.