Nakkaş · 16. yüzyıl
Matrakçı Nasuh kimdir? Hayatı ve minyatürleri
Matrakçı Nasuh, Enderun'da yetişen ve 1564'te ölen, kendi yazdığı tarih kitaplarını kale ve şehir görünümleriyle resimleyen Osmanlı silâhşoru, tarihçisi ve nakkaşıdır.
Ö. 1564 · doğum yeri ve yılı bilinmiyor
Hayatı
TDV'nin Matrakçı Nasuh maddesi şu cümleyle başlar: hayatı hakkındaki bilgiler çok azdır. Nerede ve hangi tarihte doğduğu bilinmiyor. Kendi yazdıklarından babasının adının Abdullah, dedesinin adının Karagöz olduğu ve ailenin Bosnalı olduğu anlaşılıyor. Dedesi ya da babası muhtemelen devşirmeydi. Nasuh küçük yaşta saraya alındı, II. Bayezid zamanında Enderun'da, yani sarayın okulunda eğitim gördü ve saray hocası Sâî'nin öğrencisi oldu.
“Matrakçı” lakabı kendi bulduğu matrak oyunundan geliyor. Bazı kaynaklarda silâhşor unvanıyla anılır. Kanûnî'nin 1530'da verdiği berat, silâhşorlukta rakipsiz olduğunu gösterir. Berata göre Mısır valisi Hayır Bey zamanında Mısır'a gitti, ünlü silâhşorlarla silâh ve mızrak oyunları yarışmalarına katıldı ve rakiplerini saf dışı bıraktı. Aynı yıl padişahın oğulları için yapılan sünnet düğününde Atmeydanı'nda kâğıttan iki yürür hisar kurdu. Hisarlardaki askerler bir savaş gösterisi sundu. Çağdaşları onu, divanî yazının Osmanlı bürolarında kullanılmasının mûcidi diye de anardı.
1534'te Kanûnî'nin ilk İran seferine katıldı. 16 Ramazan 971'de (28 Nisan 1564) öldü.
Kitapları ve resimleri
Matrakçı matematik, silâhşorluk ve tarih üzerine yazdı. 1517'de matematiğe dair Cemâlü'l-küttâb ve kemâlü'l-hüssâb'ı, 1530'da silâhşorlukla ilgili Tuhfetü'l-guzât'ı kaleme aldı. İkincisinde kendi yaptığı kroki ve resimler var. Kanûnî'nin emriyle Taberî'nin umumi tarihini Türkçe'ye çevirmeye başladı, çeviriyi kendi ilâve ve zeyilleriyle 1551'e kadar getirdi. Bu Mecmau't-tevârîh'in Osmanlı tarihi bölümü bazı kütüphanelerde ayrı kitaplar olarak duruyor. Kendisine takdim edildiği anlaşılan sadrazam Rüstem Paşa'ya atfedildiği için Rüstem Paşa Tarihi adıyla da anılır.
TDV, ilk resimli çalışmalarından biri olarak Târîh-i Sultân Bâyezîd'i anar (Topkapı, Revan Köşkü, nr. 1272). II. Bayezid dönemindeki seferleri anlatan bu kitapta Kili, Akkirman, İnebahtı, Modon ve Gülek kale ve şehirlerinin ve donanma gemilerinin resimleri var. TDV'ye göre bu kalelerin tasviri sanatçının üslubunu yansıtan ilk resimler.
Metnini yazıp resimlediği bir başka kitap Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irâkeyn. Kitap Kanûnî'nin ilk İran seferini (1533–36) anlatır. Matrakçı ordunun İstanbul'dan Tebriz'e, oradan Bağdat'a ve geri İstanbul'a kadar konakladığı menzilleri, yani konak yerlerini resimledi. Tek nüshası İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi'nde. TDV'ye göre kitap aslında Matrakçı'nın Kanûnî dönemi tarihinin, yani Süleymannâme'nin ilk İran seferini anlatan bölümü. Kitabın asıl adı da yazarın kendi mısralarında Mecmû-ı Menâzil diye geçiyor.
Kitapta şehirler, kasabalar, kaleler, köyler, hanlar, dağlar, köprüler, hatta bitki örtüsü ve hayvanlar stilize biçimde resmedilmiş. TDV, bu resimlerin genellikle şehirleri, kasabaları ve köyleri oldukça doğru ve asıllarına uygun gösterdiğini, kroki tarzında haritalar da bulunduğunu yazar. İstanbul, Galata, Diyarbakır, Tebriz, Sultâniye ve Bağdat resimleri mimarlık tarihçileri için ayrı değer taşıyor.
Kanûnî dönemine ayrılan Süleymannâme'nin 1520–37 olaylarını içeren bölümü Topkapı'da (Revan Köşkü, nr. 1286). Yazmadaki bazı boşluklar, Nasuh'un bu nüshaya da menzil resimleri yapmak istediğini ama gerçekleştiremediğini düşündürüyor. 1538 Karaboğdan seferini anlatan Fetihnâme-i Karaboğdan ile 1543 Macaristan seferini anlatan, uzun süre yanlışlıkla Sinan Çavuş'a bağlanan Târîh-i Feth-i Şikloş da onun kalemindendir.
Üslubu
TDV'nin Minyatür maddesi Matrakçı Nasuh'u tarihî konulu eserlerini figürsüz manzaralar ve topografik şehir görünümleriyle resimleyen sanatçı olarak anar. Topografik, bir yerin yapılarını ve arazisini yerleriyle birlikte göstermeye çalışan demek. Aynı madde, Yavuz Sultan Selim devrini konu alan bir başka eserinde (Dresden, Sächsische Landesbibliothek, nr. E 391) ordunun Tebriz Seferi'nde konakladığı menzillerin resmedildiğini de yazar.
Beyân-ı Menâzil maddesine göre bu resimler arasında gözleme dayananlar çoğunlukta. Kitap Yakındoğu şehirciliği bakımından birinci elden kaynak sayılır. Menzil resimleri padişah için özel olarak hazırlanmıştı. Matrakçı'yı Kanûnî dönemi içinde görmek için Osmanlı minyatürü rehberine, menzil resimlerindeki ağaçlar için Minyatürde ağaç türleri rehberine bakabilirsin.
Arşivdeki yaprakları
Arşivde Matrakçı Nasuh'a bağlanan bir yaprak yok. Arşivdeki Süleymannâme, Ârifî'nin 1558 tarihli kitabı. Matrakçı'nın Süleymannâme'si ayrı bir yazma (Topkapı, Revan Köşkü 1286). Bir kale görünümüne bakmak istersen 1569 tarihli Sigetvar kitabından bu yaprağı koyduk. Resmi Nakkaş Osman'ın üslubunda, Matrakçı'nın değil.
Bu yaprak başka bir sanatçının ya da ekibin işi; yalnız karşılaştırmak için gösteriliyor.

fol. f032b-033a
Sigetvar Kalesi’nin kuşbakışı görünümü
Nüzhet-i Esrârü'l-Ahbâr der Sefer-i Sigetvar
Karşılaştırma · başka sanatçı
Sık sorulanlar
- Matrakçı Nasuh ne zaman doğdu, ne zaman öldü?
- TDV doğduğu yeri ve tarihi bilinmediğini yazar. 16 Ramazan 971'de (28 Nisan 1564) öldü.
- “Matrakçı” adı nereden geliyor?
- TDV'ye göre kendi bulduğu matrak oyunundan. Bazı kaynaklar ona silâhşor unvanıyla da anar.
- Matrakçı Nasuh'un minyatürlerinin özelliği nedir?
- TDV'ye göre tarihî konulu kitaplarını figürsüz manzaralar ve topografik şehir görünümleriyle resimledi. Beyân-ı Menâzil'deki şehir resimlerinin çoğu gözleme dayanır.