Nakkaş · 15.–16. yüzyıl · 8 yaprak
Bihzâd (Behzâd) kimdir? Hayatı ve minyatürleri
Bihzâd, Hüseyin Baykara'nın Herat'ında yetişen, Şah İsmâil'le Tebriz'e geçip saray kitaplığının başına getirilen ve TDV'ye göre devrinin en büyük nakkaşı sayılan minyatür ustasıdır.
Herat ve Tebriz · ö. 1535–36 dolayı
Hayatı
Bihzâd'ın doğum tarihi belli değil. TDV, 1450'den sonra doğduğunu sanıyor. Kimden yetiştiği konusunda kaynaklar ayrılıyor. Haydar Mirza ile Dost Muhammed, Mîrek Nakkaş adıyla tanınan Emîr Rûhullah'ın öğrencisi olduğunu yazar. Bâbürlü hükümdarı Cihangir, Halil Mirza adlı bir nakkaşın üslubunu geliştirdiğini ileri sürer. Gelibolulu Mustafa Âlî ise Tebrizli Pîr Seyyid Ahmed'in öğrencisi olduğunu söyler.
TDV'ye göre Hândmîr, Bâbür ve Mirza Muhammed Haydar şöhretinin artışını yakın dostu Ali Şîr Nevâî'ye bağlar. Hüseyin Baykara'nın (1468–1506) himayesi de ona her türlü imkânı sağladı. En verimli yıllarının Herat'ta, Baykara zamanında geçtiği anlaşılıyor.
Şeybânî Muhammed Han 1507'de Herat'ı alıp Timurlular'a son verdi. Bihzâd şehirde kaldı. Bâbür, Şeybânî Han'ın onun resimlerini düzeltmeye kalkıştığını yazar. TDV bunu, sanatçının o günlerde zor durumda olduğunun işareti sayar. Herat'ı sonra alan Şah İsmâil onu Tebriz'e götürdü ve 24 Nisan 1522'de saray kitaplığının başına getirdi. Hattatlar, nakkaşlar, müzehhipler, altın varak yapanlar ve lâcivert taşından boya çıkaranlar onun yönetimindeydi.
Fahrî Sultan Muhammed'in 1520 dolayında yazdığı esere göre yaşlanan Bihzâd önce yalnız boyalarını hazırlattığı yardımcısı Derviş Muhammed Nakkaş'a giderek bütün işini bıraktı. TDV bu yüzden Tebriz yıllarındaki asıl işinin yöneticilik ve genç nakkaşları yetiştirmek olduğunu düşünür. Şah İsmâil ve Şah Tahmasb dönemine ait, ona atfedilebilecek bir minyatür bulmak güçtür.
Dost Muhammed, Bihzâd'ın Şah Tahmasb zamanında öldüğünü ve Tebriz'de şair Kemâl-i Hucendî'nin mezarının yanına gömüldüğünü yazar. Ölüm tarihi olarak 942'yi (1535–36) verir. Başka bir rivayet 940 (1533–34) der. TDV maddesi yılı soru işaretiyle bırakır.
Haydar Mirza öğrencileri arasında Kāsım Ali Maksûd ile Molla Yûsuf'u sayar. Âlî Horasanlı Şeyhzâde ile Âgā Mîrek'i, İskender Münşî Muzaffer Ali'yi anar. Şeyhzâde'nin resimlediği 1524–25 tarihli Nizâmî Hamse'si arşivde: Nizâmî, Hamse (H. 931).
Üslubu
TDV, Bihzâd'ın geleneksel resme yeni bir anlayış getirdiğini yazar. Resimde metni açıklamayı öne alır, daha önce belirlenmiş kompozisyon ve kalıpları çoğunlukla kullanmazdı. Pek işlenmemiş konulara yöneldi ve onları gerçekçi çizmeye çalıştı. Günlük yaşamı ve savaş sahnelerini o güne kadar görülmemiş ayrıntıyla işledi.
Figürlerin duruşu ve konuşmayı ya da tartışmayı anlatan el kol hareketleri resimlerinin öne çıkan yanı. Yüz ifadeleri sahneye açıklık getirir. En sevdiği renkler mavinin tonlarıydı: gri-mavi kayalıklar, çiçek açmış ağaçlar ve bazen sonbahar renklerine bürünmüş çınarlar.
Çağdaşları onu över. Hândmîr fırçasının cansız şekillere can verdiğini yazar. Bâbür'e göre sakallı yüzlerde son derece ustaydı, sakalsız yüzlerde ise çenelerini olması gerekenin iki katı çizdiği için başarısızdı.
Başlıca eserleri
TDV, Bihzâd'ın eserlerini üç gruba ayırır: imzalı olanlar, kitabın sonunda yaptığı iş belirtilenler ve üslup özelliğinden ona bağlananlar. Çok eser ona atfedilmiş. TDV bunlardan ancak bir kısmının onun elinden çıktığını söyler. İmzalar mimari süslerin arasına küçücük yazılır, gözle zor seçilir.
En ünlü eseri, Sa'dî'nin Bostân'ının Kahire'deki Dârü'l-kütübi'l-Mısriyye nüshası. Sultan Ali Meşhedî'nin yazdığı kitapta dört minyatür imzalı, iki minyatürde 1488 ve 1489 tarihi var. Sa'dî'nin Gülistân'ının 1486 tarihli bir nüshası ile British Museum'daki Nizâmî Hamse'sine (Add. 25.900) sonradan eklenen minyatürler de tanınmış eserleri arasında. Hamse'deki üç minyatür imzalı ve 1493'te yapılmış.
Arşivle en çok ilgili iki eser şunlar. Topkapı'daki Heşt Bihişt nüshasının (Hazine 676) başındaki çift sayfalık sürek avı sahnesi, TDV'ye göre tamamen Bihzâd'ın üslubunu yansıtır. Bu nüshayı Sultan Ali Meşhedî 1497'de Muhammed Muhsin Bahadır Han'ın kitaplığı için yazdı. Heşt Bihişt sayfasında nüshanın bütün yaprakları var. Dost Muhammed ise Behrâm Mirza Albümü'nün (Topkapı Hazine 2154) önsözünde Bihzâd'ı devrinin en değerli ve en ender sanatçısı diye anar. Albümden bir yaprak arşivde: Murakka H.2154.
Etkisi 16. yüzyılın ilk yarısında Tebriz ve Kazvin saraylarında görüldü. Gelenek Buhara'da Şeybânîler'in sarayında Heratlı sanatçılarca sürdürüldü. Bihzâd'ın etkisinde yetişenler üslubu Hindistan'a taşıdı. Bu dönemin genel resmi için İran minyatürü rehberine bak.
Arşivdeki yaprakları
Arşivde Bihzâd ile ilişkilendirilen 8 yaprak var, 3 kitaptan. Hepsinin dayanağı aynı değil. Her yaprağın altına dayanağını yazdık.
- Atfedilir · Commons başlığı
- Yaprağın Wikimedia Commons'taki dosya adı ya da açıklaması resmi sanatçıya bağlıyor. Bu, Topkapı'nın kaydı değil.

Tek yaprak
Heşt Bihişt’ten av sahnesi, Bihzâd
Emîr Hüsrev Dihlevî, Heşt Bihişt
Atfedilir · Commons başlığı

Tek yaprak
Av sahnesi, Bihzâd’a atfedilen (ayrıntı)
Emîr Hüsrev Dihlevî, Heşt Bihişt
Atfedilir · Commons başlığı

Tek yaprak
Rüstem’in öldürme sahnesini içeren çift sayfa
Murakka (TSMK H.2154)
Atfedilir · Commons başlığı

Tek yaprak
Bihzâd: başın kesilmesi
Emîr Hüsrev Dihlevî, Hamse
Atfedilir · Commons başlığı
Kitap kitap
- Emîr Hüsrev Dihlevî, Heşt Bihişt5 yaprak · Atfedilir · Commons başlığı
- Emîr Hüsrev Dihlevî, Hamse2 yaprak · Atfedilir · Commons başlığı
- Murakka (TSMK H.2154)1 yaprak · Atfedilir · Commons başlığı
Sık sorulanlar
- Bihzâd, Behzâd ve Behzat aynı kişi mi?
- Sanatçının adı Bihzâd ya da Behzâd. TDV maddesi Bihzâd başlığını taşır ve Behzâd yazımını parantezde verir. Behzat Türkçede bir erkek adı.
- Bihzâd'ın en ünlü eseri hangisi?
- TDV, en ünlü eseri olarak Sa'dî'nin Bostân'ının Kahire'deki nüshasındaki minyatürleri gösterir. Dördü Bihzâd'ın imzasını taşır, ikisinde 1488 ve 1489 tarihi var. İmzalar mimari süslerin arasına gizlenmiş.
- Bihzâd'ın minyatürlerini Acâib'de görebilir miyim?
- Arşivde Bihzâd adına bağlanan 8 yaprak var. Hepsi Wikimedia Commons başlığına dayanıyor, kurum kaydına değil. En sağlam olanı Heşt Bihişt'in Topkapı H.676 nüshasındaki av sahnesi: TDV bu sahnenin Bihzâd'ın üslubunu yansıttığını yazar.