Nakkaş · 16. yüzyıl · 182 yaprak
Nakkaş Osman kimdir? Eserleri ve üslubu
Nakkaş Osman, 16. yüzyılın ikinci yarısında saray tarihlerini resimleyen nakkaşların başında bulunan ve TDV'ye göre klasik Osmanlı üslubunun en büyük ustası olan sanatçıdır.
Doğum ve ölüm yılı kaynaklarda yok
Kimdir?
Nakkaş Osman'ın TDV'de ayrı maddesi yok. Doğum ve ölüm yılını, ailesini ve nerede yetiştiğini elimizdeki kaynaklarda bulamadık. Bilinenler Minyatür, Hünernâme, Sûrnâme ve Şehnâmeci maddelerinden geliyor. Bu yüzden sayfa onun kitaplarına ve üslubuna odaklanıyor.
TDV'nin Minyatür maddesi, 16. yüzyılın ikinci yarısında doğan klasik üslubun en büyük ustasının Nakkaş Osman olduğunu yazar. Nakkaş, minyatür sanatçısı demek: TDV'ye göre İslâm sanatında minyatür sanatçısına musavvir ya da nakkaş denir. Osman'ın adının “nakkaş” olarak geçtiği ilk çalışma, 987 (1579) tarihli Kıyâfetü'l-insâniyye fî şemâili'l-Osmâniyye.
Devrin şehnâmecisi, yani padişahın tarihini yazmakla görevli saray tarihçisi Seyyid Lokmân'la birlikte çalıştı. TDV'ye göre Lokmân, yirmi beş yılı aşan şehnâmeciliği sırasında minyatür ve süsleme sanatçıları ile hattatlardan oluşan bir ekip kurdu. Nakkaş Osman ve Nakkaş Hasan gibi saray ressamları da şehnâmecilerle sıkı bir ilişki içinde çalıştı. Lokmân 977'de (1569) şehnâmecilik görevine getirildi. TDV'ye göre onun şehnâmesindeki resimler bu sanat dalının en iyi örnekleri arasında sayılır.
Hangi kitapları resimledi?
977'de (1569) tamamlanan Nüzhetü'l-Esrâri'l-Ahbâr der Sefer-i Sigetvar, TDV'ye göre Nakkaş Osman'ın kendi üslubuyla resimlediği ilk eser. Kitap Kanûnî'nin Sigetvar seferini ve ölümünü anlatır.
TDV, Seyyid Lokmân'la çalışan Nakkaş Osman'ı şu kitapları resimleyen nakkaşların başında sayar: Zafernâme, Şehnâme-i Selîm Han, Şehinşâhnâme, Hünernâme, Zübdetü't-tevârîh ve Sûrnâme-i Hümâyûn. Lokmân maddesine göre Şehnâme-i Selîm Han'ın Topkapı nüshasında 44, Şehinşâhnâme'nin birinci cildinde 58, ikinci cildinde 95, Zübdetü't-tevârîh'in Türk ve İslâm Eserleri Müzesi nüshasında 40 minyatür var.
Şehinşâhnâme III. Murad'a ayrılmış iki ciltlik bir şehnâme. Birinci cilt Kasım 1581'de tamamlandı ve 1574–80 olaylarını anlatır. İkinci cildin Topkapı nüshası Kasım 1592'de yazıldı. Koca Sinan Paşa'nın İran seferi, Şehzade Mehmed'in sünnet düğünü ve Ferhad Paşa'nın Revan seferi gibi konular bu ciltte.
Hünernâme'nin birinci cildini Bosnalı Sinân b. Mehmed 992'de (1584) yazdı. İçinde Nakkaş Osman ve ekibinin kırk beş minyatürü var. İkinci cilt 996'da (1588) tamamlandı ve yine Nakkaş Osman ile ekibinin hazırladığı altmış beş minyatür içerir. TDV, birinci ciltteki erken dönem sahnelerinin tarihî belge niteliğini zayıf bulur, ikinci ciltteki minyatürlerin her birini tarihî belge sayar. İkinci cildin 300 sayfalık nüshasında Nakkaş Osman'dan söz eden son sayfa kayıp.
Birinci ciltte Osman ve Orhan Gazi'nin cülûslarını gösteren sahnelerdeki kılık kıyafetler ve padişahın çevresindeki protokol sırası TDV'ye göre 16. yüzyıldan çok farklı değil. Topkapı Sarayı'nın ikinci avlusunu gösteren çift sayfa minyatür ise sarayın 16. yüzyıldaki durumunu ve mimarisini gösterdiği için çok önemli. Cildin minyatürlerini kimlerin yaptığını Nigâr Anafarta tespit edip 1969'da yayımlamış. TDV bu ayrıntıya girmiyor, biz de girmedik.
Sûrnâme-i Hümâyûn III. Murad'ın oğlu Şehzade Mehmed'in 1582'deki sünnet şenliğini anlatır. TDV, Topkapı'daki başı ve sonu eksik nüshada Nakkaş Osman'ın 427 minyatürü bulunduğunu yazar.
Üslubu
TDV'ye göre bu üslupta Kanûnî döneminde var olan yüzey bezemeciliği önemini yitirir. Sade zeminler seçilir, konular yalın bir anlatımla ve belgesel bir gerçekçilikle gösterilmeye çalışılır.
Hünernâme'nin ikinci cildinde resmedilen sahneler metindeki olaylarla uyumlu. TDV, çift sayfa hazırlanan cülûs, yani tahta çıkış sahnesinin metni ve diğer yazılı kaynakları desteklediğini söyler. Kanûnî'nin Macaristan yolunda hastalanıp atının üstünde Sokullu Mehmed Paşa'nın omzuna yaslandığı minyatür de TDV'nin “yüksek tasvir ve anlatım gücü” dediği örneklerden.
Bir kitabın hangi minyatürünü Nakkaş Osman'ın kendi eliyle yaptığını TDV ayırmaz, kitapları “Nakkaş Osman ve ekibi” diye anar. Arşivdeki yapraklarda bu yüzden üç ayrı dayanak var, aşağıda her birini adıyla yazdık. Dönemin geri kalanı için Osmanlı minyatürü rehberine, Hünernâme'nin kendisi için Hünernâme nedir? sayfasına bakabilirsin.
Arşivdeki yaprakları
Arşivde Nakkaş Osman ile ilişkilendirilen 182 yaprak var, 9 kitaptan. Hepsinin dayanağı aynı değil. Her yaprağın altına dayanağını yazdık.
- TDV: resimledi
- TDV, kitabın resimlerini bu sanatçının yaptığını yazar.
- TDV: ekibi resimledi
- TDV, kitabı sanatçının ve ekibinin resimlediğini yazar. Yaprağı kendi eliyle yaptığı söylenmez.
- Atfedilir · Commons başlığı
- Yaprağın Wikimedia Commons'taki dosya adı ya da açıklaması resmi sanatçıya bağlıyor. Bu, Topkapı'nın kaydı değil.
- Yaprakta resmedilmiş · Commons başlığı
- Commons başlığına göre sanatçı bu yaprakta resmedilmiş. Resmin ressamı olduğu söylenmiyor.

fol. 57b
Osman Gazi
Hünernâme I
Atfedilir · Commons başlığı

fol. 94a
I. Murad’ın Miloš Obilić tarafından şehit edilmesi
Hünernâme I
Atfedilir · Commons başlığı

Tek yaprak
I. Süleyman’ın 1566’da Zimony yakınında Erdel prensi János Zsigmond’u kabulü
Nüzhet-i Esrârü'l-Ahbâr der Sefer-i Sigetvar
Atfedilir · Commons başlığı

Tek yaprak
Bir Erdel prensinin 1566’da Zimony yakınında I. Süleyman önünde diz çökmesi
Nüzhet-i Esrârü'l-Ahbâr der Sefer-i Sigetvar
Atfedilir · Commons başlığı

fol. f053b-054a
Safevî elçisi Şahkulu’nun Edirne’de Sultan II. Selim’e hediye sunması
Şehnâme-i Selîm Hân
Atfedilir · Commons başlığı

fol. f047v
Kanuni Sultan Süleyman
Kıyâfetü'l-insâniyye fî şemâili'l-Osmâniyye (Şemâilnâme)
Atfedilir · Commons başlığı

fol. f073a
III. Murad
Kıyâfetü'l-insâniyye fî şemâili'l-Osmâniyye (Şemâilnâme)
Atfedilir · Commons başlığı

Tek yaprak
II. Selim’in portresi
Kıyâfetü'l-insâniyye fî şemâili'l-Osmâniyye (Şemâilnâme)
Atfedilir · Commons başlığı

Tek yaprak
II. Mehmed’in portresi
Kıyâfetü'l-insâniyye fî şemâili'l-Osmâniyye (Şemâilnâme)
Atfedilir · Commons başlığı

fol. f009a
Ahmed Karabaşi, Seyyid Lokman, kâtip İlyas ile nakkaşlar Osman ve Ali
Şehnâme-i Selîm Hân
Yaprakta resmedilmiş · Commons başlığı

fol. f032b-033a
Sigetvar Kalesi’nin kuşbakışı görünümü
Nüzhet-i Esrârü'l-Ahbâr der Sefer-i Sigetvar
TDV: resimledi

fol. 256b
Mohaç Savaşı 1526
Hünernâme II
TDV: ekibi resimledi

fol. f142a
III. Murad’ın Fransız elçisi Jacques de Germigny’yi kabulü
Şehinşahnâme I
TDV: ekibi resimledi

fol. f024b
III. Murad’ın maiyetiyle İran elçisi Maksud’u kabulü
Şehinşahnâme II
TDV: ekibi resimledi

Tek yaprak
Camcıların alayı
Sûrnâme-i Hümâyûn
TDV: ekibi resimledi

fol. f059b
III. Murad (1546–1595)
Zübdetü't-Tevârih
TDV: ekibi resimledi
Kitap kitap
- Nüzhet-i Esrârü'l-Ahbâr der Sefer-i Sigetvar33 yaprak · TDV: resimledi
- Hünernâme I37 yaprak · TDV: ekibi resimledi
- Hünernâme II25 yaprak · TDV: ekibi resimledi
- Şehinşahnâme I11 yaprak · TDV: ekibi resimledi
- Şehinşahnâme II20 yaprak · TDV: ekibi resimledi
- Şehnâme-i Selîm Hân21 yaprak · TDV: ekibi resimledi
- Sûrnâme-i Hümâyûn10 yaprak · TDV: ekibi resimledi
- Zübdetü't-Tevârih21 yaprak · TDV: ekibi resimledi
- Kıyâfetü'l-insâniyye fî şemâili'l-Osmâniyye (Şemâilnâme)4 yaprak · Atfedilir · Commons başlığı
Sık sorulanlar
- Nakkaş Osman ne zaman yaşadı?
- Doğum ve ölüm yılı elimizdeki kaynaklarda yok. TDV'de ayrı maddesi de bulunmuyor. TDV'nin andığı kitaplar 1569 tarihli Sigetvar kitabından 1588'de tamamlanan Hünernâme'nin ikinci cildine uzanır.
- Nakkaş Osman hangi kitapları resimledi?
- TDV'ye göre Nüzhetü'l-Esrâri'l-Ahbâr der Sefer-i Sigetvar'ı kendi üslubuyla resimledi. Ayrıca Zafernâme, Şehnâme-i Selîm Han, Şehinşâhnâme, Hünernâme, Zübdetü't-tevârîh ve Surnâme-i Hümâyun'u resimleyen nakkaşların başındaydı.
- Nakkaş Osman'ın resimlerini Acâib'de görebilir miyim?
- Evet. Arşivde Sigetvar kitabından, Hünernâme'den, Şehinşâhnâme'den, Şehnâme-i Selîm Hân'dan, Sûrnâme-i Hümâyûn'dan ve Zübdetü't-tevârîh'ten yapraklar var. Her yaprağın altında dayanağı yazılı.
Kaynaklar
- F. Banu Mahir, “Minyatür”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2020
- Zeynep Tarım Ertuğ, “Hünernâme”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 1998
- Hatice Aynur, “Surnâme”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2009
- Christine Woodhead, “Şehnâmeci”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2010
- Bekir Kütükoğlu, “Lokmân b. Hüseyin”, TDV İslâm Ansiklopedisi, 2003