Tezhip nedir? Motifleri, üslupları ve örnekleri
Tezhip, el yazması kitapların sayfalarını ezilmiş varak altın ve renklerle süsleme sanatıdır. Sözcük Arapçada “altınlamak” demektir. Bu sanatla uğraşana müzehhib denir.
Kavram rehberi · · 7 dk · İlayda
Tezhip, el yazması kitapların sayfalarını ezilmiş varak altın ve renklerle süsleme sanatıdır. Sözcük Arapçada “altınlamak” anlamına gelir. Bu sanatla uğraşana müzehhib denir. Minyatür metnin anlattığı sahneyi resmeder. Tezhip ise o sahnenin, başlığın ve yazının çevresini bezer.
Aşağıdaki görsellerin hepsi The Met'in kamu malı koleksiyonundan.
Tezhip kitabın neresine yapılır?
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin tezhip maddesi bezemenin yerlerini sayar. Kitap zahriyeyle açılır. Zahriye metnin başladığı yaprağın arka yüzüdür ve boş bırakılabilir ya da bezenebilir.
Metnin başındaki en gösterişli sayfalar serlevha ve unvan sayfasıdır. Serlevha karşılıklı iki sayfaya yapılır. Unvan sayfasında ise metnin başladığı sayfanın başlığı süslenir. Kitabın içinde sure ve bölüm adları süslü kutulara yazılır. Duraklar âyet ve cümle sonlarına konan rozetlerdir. Yazı alanını kenar suyu denen çerçeve şeritleri çevreler. Kitap hâtimeyle, yani bitiş bölümüyle kapanır.
Aşağıdaki sayfa Herat'tan, 1431–32 tarihli bir Nizâmî Hamse'sinin Leylâ vü Mecnûn bölümünü açıyor. Met'in kaydına göre yazıyı Ca'fer Baysungurî yazdı. Kayıt müzehhibin adını vermiyor. Yazının üstündeki ve altındaki lacivert zeminli iki kutuya, sonra onları saran altın ve lacivert şeritlere bak.

Teknikler
TDV beş tarz sayar. En yaygını zemini boyalı klasik tezhiptir: motiflerin sap ve yapraklarına altın sürülür, sonra mühre denen cila taşıyla parlatılır. Zerenderzer, yani “altın içinde altın”, altının mat ve parlak tonlarını yan yana kullanır. Halkârî sulu altınla gölgeli bir süsleme yapar. Çift tahrirde motifin kenarı iki paralel çizgiyle çekilir. Zerefşanda altın parçaları kalburla ya da fırçayla zemine serpilir.
Motifler
TDV motifleri birkaç gruba ayırır. İlki hatâyî, yani bitkiden gelen üsluplaştırılmış çiçekler. Penç bu grubun çiçeğidir ve kuş bakışı, yukarıdan görünüşüyle çizilir. Goncagül ise dikine kesitiyle, yandan çizilir.
Rûmînin adı “Anadolu'ya ait” anlamına gelir. Kıvrık, bitkisel bir motif ve çoğu zaman hatâyîyle birlikte kullanılıyor. Bulut motifi Çin'den geldi, bu yüzden ona Çin bulutu da deniyor. Şükûfe doğadaki çiçeğe yakın çizilen natüralist çiçeklerin adı. Zencirek örgü gibi birbirinin içinden geçen şeritlerden oluşur. Hayvan motifleri arasında ejder ve sîmurg gibi hayal ürünü yaratıklar da var, geyik ve aslan gibi üsluplaştırılmış hayvanlar da.
Aşağıdaki dua kitabı 1739'da İstanbul'da yazıldı. Başlıktaki kırmızı yazılar, altın zemin üstünde dalgalı kenarlı beyaz bulutların içinde duruyor. Bulutların altında da renkli, iri çiçekler var. Karşı sayfada altın göbekli büyük bir madalyon görünüyor.

Dönemlere göre üsluplar
TDV tezhip üsluplarını dönemlere ve merkezlere göre ayırır. Anadolu'da Selçuklu ve beylikler döneminde geometrik desen hâkimdi, renkler cesurdu. Timurlu Herat'ında Hâce Ali Tebrîzî'nin öncülüğünde altını bol kullanan bir üslup gelişti. Osmanlı'da Fatih döneminde Baba Nakkaş'ın adıyla anılan üslup iri hatâyîleri ve yoğun rûmîleri öne çıkardı.
Saz yolu ve Şahkulu
- yüzyılda Kanuni'nin saray nakkaşhanesi iki yeni üslup çıkardı. Birincisi saz yolu. TDV'ye göre ilk temsilcisi, 1545'ten 1556'daki ölümüne kadar nakkaşbaşılık yapan Şahkulu. Resmî kayıtlar onu Bağdatlı olarak anıyor. TDV'ye göre Tebriz'de Âgā Mîrek'ten ders aldı.
Saz yolunun yaprakları iri, kıvrak ve sivri uçludur. Aralarında hayal ürünü hayvanlar, ejder, sîmurg ve periler dolaşır. Desen çoğu zaman boyanmamış kâğıda sadece altın ve is mürekkebiyle çizilir. Kalın ve ince çizgiler bir arada kullanılır. Üslup kitapla sınırlı kalmadı. Çiniye, halıya ve kumaşa da geçti.
TDV, Şahkulu'nun imzalı iki ejder resminden birini The Met'te gösteriyor. O resim aşağıda. Benekli gövdenin altındaki tırtıklı, sivri uçlu yapraklara bak.

Kara Memi
İkinci üslup adını Şahkulu'nun öğrencisi Kara Memi'den, yani Kara Mehmed Çelebi'den alır. TDV'ye göre Kara Memi, Şahkulu'dan sonra nakkaşbaşı oldu ve 1557–58 tarihli bir defterde bu görevde görünüyor. Yarı üsluplaşmış çiçek motifleri ve bahar dalı kompozisyonlarıyla yeni anlayış getirdi. TDV bu üslubu bahçe çiçeklerini üsluplaştırmasıyla tanımlıyor. Üslubunu gösteren ilk imzalı eser 1554 tarihli bir Dîvân-ı Muhibbî nüshası, bugün Hamburg'daki Museum für Kunst und Gewerbe'de. 1566 tarihli ikinci bir imzalı nüsha İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde.
Aşağıdaki tuğrada Kanuni'nin adı yazılı. Met'e göre 1555–60 dolayında İstanbul'da yapıldı. Bu yıllar Kara Memi'nin nakkaşbaşılığına kısmen denk geliyor. Met kaydı müzehhibin adını vermiyor, bu yüzden tuğrayı ona bağlamıyoruz. Büyük kavisin içindeki sarmal dallara ve küçük çiçeklere, sonra iç kavisteki altın çiçek demetlerine bak.

Rokoko ve şükûfe
TDV'ye göre Osmanlı rokokosu, Paris elçisi Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin 1720–21'de dönüşünden sonra görülmeye başladı. Tezhip 18. yüzyılın ortalarından itibaren Fransız rokokosunun etkisine girdi ve klasik kompozisyonlar yavaş yavaş bırakıldı. Kitaplara C ve S kıvrımlarından oluşan biçimler, kurdeleyle bağlanmış çiçek demetleri ve vazodaki çiçekler girdi. En güzel örnekleri hilye ve hat levhalarında görülür.
Aynı dönemde doğaya yakın çizilen çiçekler, yani şükûfe tarzı da ortaya çıktı. TDV bu akımı sadece Fransız etkisine bağlamıyor, Türk sanatçıların eski desen bilgisini de hesaba katıyor. Aşağıdaki albüm yaprağını Abdullah Buhârî yaptı. Met'e göre 1725–45 dolayında, büyük ihtimalle İstanbul'da. Gül dalında iki bülbül var. Kenardaki mavi dalgalı kâğıt ebru.

1851–52 tarihli bu Kur'an'ın karşılıklı iki sayfasında Fâtiha ve Bakara sûresinin başı var. Yazının çevresindeki pembe kıvrımlı çerçeve TDV'nin rokoko için saydığı C ve S biçimlerini hatırlatıyor. Sayfanın dışına doğru ışın gibi uzanan çizgiler de görünüyor. TDV şemsenin çevresindeki bu tür nokta ve çizgilere tığ diyor.

Minyatür ile tezhip arasındaki fark
Minyatür metnin anlattığı sahneyi figürlerle resmeder. Tezhip sayfayı süsler: başlığı, çerçeveyi, kenarı, âyet aralarını. İkisi çoğu kitapta yan yana bulunur ve bazen aynı sanatçının elinden çıkar. Arşivdeki Hâtifî'nin Husrev ü Şîrîn'i buna bir örnek. Met'in kaydına göre bu kitabın yazısını, tezhibini ve yedi resmini Sûzî adında tek bir sanatçı yaptı. Kitabın yapraklarını Hâtifî, Husrev ü Şîrîn sayfasında açabilirsin.
Arşiv figürlü minyatür yapraklarına öncelik veriyor. Bu yüzden tek başına tezhip sayfaları arşivde yok, bu rehberdeki örnekler doğrudan The Met'in koleksiyonundan. Terimlerin kısa tanımları sözlükte: tezhip, serlevha, unvan sayfası, şemse, halkârî.
Kaynaklar
- İnci Ayan Birol, Gülnur Duran, F. Çiçek Derman, "Tezhip", TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/tezhip.
- "Şahkulu", TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/sahkulu.
- Gülnur Duran, "Kara Memi", TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/kara-memi.
- Hatice Aksu, "Rokoko", TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/rokoko.
- "Hatâyî", TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr/hatayi--tezyini-sanatlar.
- Görseller: The Metropolitan Museum of Art, kamu malı (Open Access). Her görselin altındaki numara Met'teki kaydına bağlanıyor.
Sık sorulanlar
- Tezhip ne demek?
- Tezhip, Arapçada “altınlamak” demektir. Kitap sanatlarında el yazması sayfaların ezilmiş varak altın ve renklerle süslenmesine verilen addır. Bu sanatla uğraşan kişiye müzehhib denir.
- Tezhip motifleri nelerdir?
- TDV'nin saydığı başlıca motifler hatâyî (üsluplaştırılmış çiçek), rûmî, Çin bulutu da denen bulut, natüralist çiçek demek olan şükûfe, zencirek denen geçme şeritler ve ejder, sîmurg gibi hayvan motifleridir.
- Minyatür ile tezhip arasındaki fark nedir?
- Minyatür, metnin anlattığı sahneyi gösteren figürlü resimdir. Tezhip ise sayfayı altın ve renkli motiflerle süsler: başlığı, çerçeveyi, sayfa kenarını. İkisi aynı kitapta, bazen aynı sanatçının elinden bir arada bulunur.
- Saz yolu nedir?
- Kanuni döneminde saray nakkaşhanesinde gelişen bir süsleme üslubudur. TDV ilk temsilcisi olarak nakkaşbaşı Şahkulu'yu gösterir. İri, kıvrak ve sivri uçlu yapraklar, ejder, sîmurg ve periler bu üslubun motifleridir.
