Minyatür nasıl yapılır? Aşamalar ve nakkaşhane
Minyatür, âharlanıp perdahlanmış kâğıda çizilir, suluboya ve altınla işlenir, cetvel ve tezhiple sayfaya yerleştirilir. Osmanlı nakkaşhanesinde bu işleri nakkaş, müzehhip, hattat ve mücellit paylaşırdı.
Kavram rehberi · · 9 dk · İlayda
Minyatürün hazırlığı kâğıtla başlar. Çizim, boya, altın ve sayfa düzeni sonra gelir. Bu rehber malzemeleri ve işleri tek tek anlatıyor: kâğıt ve âhar, tasarı ve çizim, renk hazırlığı ve boyama, tarama ve noktalama, altın, cetvel ve tezhip. Her birini arşivden bir yaprakla gösteriyor, en sonda nakkaşhanede kimin ne yaptığını açıklıyor. Minyatürün ne olduğunu bilmiyorsan önce Minyatür nedir? rehberine bak.
Bir not: Okuduğumuz kaynaklar atölyedeki iş sırasını tek bir yerde yazmıyor. MEB'in ders programı eskiz, aktarma ve boyama için bir sıra verir. TDV tezhip için sıra verir. Minyatürde altının boyadan önce mi sonra mı sürüldüğünü söyleyen bir kaynak bulamadık. Bu yüzden bölümleri kesin bir iş sırası olarak okuma. Her bilginin kaynağı metinde yazılı.
Malzemeler ve araçlar
- Kâğıt ve âhar. Kâğıt, âhar denen koruyucu bir tabakayla kaplanır. Hattatlar, müzehhipler ve minyatür ustaları daima âharlı kâğıt kullandı (TDV, "Âhar").
- Mühre. Âharlı kâğıdı perdahlayan, yani parlatan alettir. En yaygın biçiminde çakmak taşı denen sert ve parlak bir taş, ağaçtan bir aletin oyuğuna yerleştirilir (TDV, "Mühre").
- Boya. Minyatürde sulu boyaya benzer bir boya kullanılır. Karışımda Arap zamkı biraz daha fazladır (MEB, MEGEP "Geleneksel Türk Süsleme Sanatları" modülü).
- Fırça. Çizgiler ve ince ayrıntılar için yavru kedi tüyünden yapılan, "tüy kalem" denen çok ince fırçalar vardır. Boyama için çeşitli fırçalar kullanılır (MEGEP).
- Altın ve gümüş. TDV, minyatürlerin suluboya ve altın, gümüş yaldızla yapıldığını yazar. Tezhipte ezilmiş altın kullanılır.
- Aydınger. MEB'in ortaokul programında öğrenciler eskizi, bir örnek minyatürün üstüne aydınger kâğıdı koyarak hazırlar.
Kâğıt ve âhar
Kâğıt hazırlığı resimden önce gelir. TDV'nin "Âhar" maddesine göre âharsız kâğıt mürekkebi kolayca emer ya da dağıtır. Âharlı kâğıtta ise yazı kâğıda zarar vermeden silinip düzeltilebilir. En yaygın çeşitler yumurta, un ve nişasta âharıdır.
Âhar kitap kâğıtlarının iki yüzüne birer kat sürülür. Levha olacak kâğıtların tek yüzüne birkaç kat sürülür. Kalın tabaka sonradan çatlayabilir. Kâğıt gölgede kurutulur, sonra mühreyle parlatılır. Buna "kâğıdı mührelemek" denir. TDV'nin "Mühre" maddesine göre kitap kâğıtları, âhar tabakası çatlayıp arasına is mürekkebi dolmasın diye bir hafta içinde mührelenirdi. Hazırlanan kâğıtlar üst üste konup bir ağırlık altında en az bir yıl bekletilir ve eskidikçe değerlenir.
MEB'in ortaokul programı, minyatür uygulamasından önce kâğıt renklendirme, âharlama ve mühreleme basamaklarını gösterip yaptırır.
Bu işin kendi esnafı vardı: İstanbul'da Beyazıt'taki Müzehhipler Çarşısı'nda âhar ve mühre yapanlar bulunurdu. Hattatlar ise kâğıdı çoğu zaman kendileri âharlamayı tercih ederdi.

Hünernâme I, TDV'ye göre 1584'te âharlı kâğıda ta'lik hatla yazıldı, yazan Bosnalı Sinân b. Mehmed. Cilt 234 yapraktan oluşuyor. Sayfalar 48,5 × 30,5 cm boyutunda.
Tasarı ve çizim
MEB'in ortaokul Geleneksel Sanatlar dersi, minyatürde tasarıma geçmeden önce eskiz hazırlanmasını ister. Önerilen olay şemasında konu, ana figür, mekân düzeni, renk ve kompozisyon seçilir. Eskiz, bir örnek minyatürün üstüne konan aydınger kâğıdında çizilir. Sonra âharlanmış kâğıda aktarılır ve fırçayla ya da kalemle çizilir. Bu bir ders programının sırasıdır. Atölyedeki eskiz işini anlatan bir kaynak bulamadık.
Çizginin boyadan ayrı bir iş olduğunu arşivdeki bir yaprakta görebilirsin. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndeki H.2153 numaralı murakkada (tek yaprakların toplandığı albüm) Timur ile Toktamış Han'ın savaşı var. Wikimedia Commons kaydı onu y. 1420–40, belki Herat diye tarihliyor. Sarı zemin boyalı, bazı giysiler mavi ve turuncu. Bayrakların içi boyanmamış, sadece çizgi var. Commons'taki dosya adı da bayraklar için "boyanmamış" diyor. Atların çoğu ve arkadaki askerlerin birçoğu da sadece çizgiyle görünüyor. Wellcome MS Persian 373'ün 46. görselinde akrep sadece çizgiyle, yanındaki figür renkli.

Renk hazırlığı ve boyama
Boyanın bağlayıcısı Arap zamkıdır. MEGEP'e göre minyatür boyasında zamk sulu boyadakinden biraz fazladır. Renklerin nasıl hazırlanıp karıştırıldığını ayrıntılı anlatan bir kaynak bulamadık. TDV'nin "Minyatür" maddesi bu resimleri suluboya ve altın, gümüş yaldızla yapılan, ışık-gölge oyunlarıyla derinlik duygusu verilmeyen küçük boyutlu resimler diye tanımlar.
MEB programı boyama tekniklerini kolaydan zora şöyle sıralar: tam boyama, saydam boyama, tarama, noktalama ve sulandırma. Programda "yarı saydam" boyama da geçiyor. Program saydam boyamanın nasıl yapıldığını anlatmıyor, bu yüzden onun için yaprak göstermiyoruz.

Tarama ve noktalama
MEB'e göre tarama şu yüzeylerde kullanılır: saç, sakal, bıyık, tül, kumaş, bitki, ağaç, hayvan ve kürk gibi birçok yüzey. Noktalama, gölge ve hacim verilmek istenen yerlerde yan yana konan noktalarla yumuşak geçiş sağlar. Suluboyayla yapılan noktalama su ile yumuşatılır ve pürüzsüz bir geçiş verir. MEB bu tekniği portre, bulut, gökyüzü ve kumaş üzerinde gösterir.
Burada iki kaynak birbirini tutmuyor: TDV minyatürü ışık-gölge oyunlarıyla derinlik verilmeyen bir resim olarak tanımlar, MEB programı ise gölge ve hacim için noktalamayı öğretir. İkisini de olduğu gibi aktarıyoruz.
I. Ahmed'in portresinde sakalda ince çizgi vuruşları görünüyor. MEB tarama için sakalı sayar. Noktalama için bir yaprak göstermiyoruz, çünkü hangi yaprakta kullanıldığını söyleyen bir kaynak bulamadık.

Altın
TDV, tezhibi ezilmiş altın ve renklerle yazma kitap ve levhaları bezeme sanatı olarak tanımlar. "Tezhip" kelimesi sözlükte "altınlamak" demektir.
Ezilmiş altın zemine sürüldüğünde mat sarıdır. Altın görünüşünü, zermühre denen bir aletle parlatılınca alır (TDV, "Mühre"). Altın serpmek de mümkündür. Zerefşan denen bu işte altın, kalbur gibi delikli bir kutuya konur ve kuru fırçayla karıştırılır. Düşen kırıntılar jelatinli suyla ıslatılmış zemine yapışır (TDV, "Tezhip"). Hünernâme I'in sayfaları zerefşanlıdır (TDV, "Hünernâme").

Cetvel ve tezhiple sayfaya yerleşim
Sayfada minyatürün yanında yazı ve süsleme de bulunur. MEGEP modülüne göre Doğu ve Türk minyatürlerinin çevresi çoğu kez tezhip denen bezemeyle süslenirdi. TDV'nin "Tezhip" maddesi, tezhibin minyatürlerin ayrıntılarındaki zeminleri de kapsadığını yazar.
Tezhipte desen çizilirken önce cetvellerin yeri, kalınlığı ve sayısı belirlenir ve bezenecek alanların sınırı çizilir. TDV zemini boyalı klasik tezhip için şu sırayı verir: Önce ilk sap ve yapraklara, cetvellere ve ipliklere altın sürülüp mühreyle parlatılır. Sonra çiçeklerin astar renkleri sürülür ve tahrirler, yani çizgiler çekilir. Ardından zemin rengi ve çiçeklerin renkli tonlaması eklenir. Kuzu çizilip tığlar işlenerek bezeme tamamlanır. Bu sıra tezhip içindir.
Süslemenin ne kadar olacağına eserin yazarı da karışabilirdi. Şehnâmeci Seyyid Lokmân, Hünernâme'nin önceki hâlinin tezhibini fazla abartılmış bulmuş ve eserin ta'lik hatla sade zerefşan kâğıda yazılması gerektiğini söylemiş. III. Murad da bu işi ona vermiş (TDV, "Hünernâme").

Nakkaşhanede kim ne yapardı
Nakkaşhane, TDV'ye göre süsleme sanatçılarının bir arada çalıştığı atölyeler topluluğudur. Orada ressamlar, kalem işi yapanlar, musavvirler, müzehhipler, mücellitler, değerli taş yontucuları, işlemeciler, taşçılar ve camcılar çalışırdı. Osmanlı'da saray nakkaşhanelerinden bazıları Topkapı Sarayı'nın birinci avlusundaydı. Bazıları sarayın dışında, Hipodrom'a bakan yönde Arslanhâne denen binanın yanındaydı. Yapılan işin türü, ustaların adları ve ücretleri düzenli kayda geçirilirdi.
- Nakkaş. TDV'ye göre bu unvan hakkâk, oymacı ve tezhip ustası gibi sanatçıları da kapsar. Tarihte çoğunlukla "ressam, minyatür ressamı" anlamında kullanıldı. Kitap sanatında müzehhip, siyahkalem, musavvir, cetvelkeş, renkzen ve tarrâh gibi farklı işleri yapanların hepsine nakkaş denebilirdi.
- Musavvir. TDV'ye göre minyatürcülere genellikle musavvir denir. MEGEP de nakkaş ya da musavvir için "resim yapan, ressam" der. İki ad çoğu zaman aynı kişiyi anlatır.
- Tarrâh. TDV'ye göre boyasız çalışma yapanlara tarrâh denirdi.
- Müzehhip. Tezhip yapan usta. Kitabı ve levhayı altın ve renklerle bezer. TDV'ye göre zahriye, serlevha, unvan sayfası gibi bölümler tezhiplenir.
- Hattat. Sülüs, nesih, nesta'lik gibi İslâm yazılarını güzel yazan ve öğreten sanatkâr (TDV, "Hattat"). Yazının sözlük maddesi: hat.
- Mücellit. Kitabı ciltleyen usta. Yapraklar üst üste getirilip dikilir ve kapak hazırlanır. TDV'ye göre mücellitler genellikle aynı zamanda nakkaş, müzehhip, musavvir ya da ebru ustasıydı.
- Şehnâmeci. Padişahın tarihini yazmakla görevli saray tarihçisi. Seyyid Lokmân, TDV'ye göre minyatür ve süsleme sanatçıları ile hattatlardan oluşan bir ekip kurdu.
- Sernakkaş. Nakkaşların yöneticilerinden biri. TDV, sernakkaşın yanında kethüda ve serbölük gibi grup yöneticilerini de sayar.
Nakkaşlar kapıkulu olarak yevmiye üzerinden üç ayda bir maaş alırdı. Orduyla seferlere de çıkarlardı. 1526 tarihli bir maaş defteri 29 nakkaş ve 12 şâkirdin, yani çırağın adını sayar. Saray için bezenmesi istenen eserde yetenekli biri bulunamazsa çarşı esnafından ücretle biri getirilirdi (TDV, "Nakkaş").
Büyük bir kitap tek elden çıkmazdı. Hünernâme I'in 45 minyatürünü Nakkaş Osman ve ekibi resimledi. Metnini Bosnalı Sinân b. Mehmed ta'lik hatla yazdı (TDV, "Hünernâme"). Her kitap böyle hazırlanmadı: The Met, Hâtifî'nin 1498–99 tarihli Şîrîn ü Hüsrev nüshasının yazısını, tezhibini, yaldızını ve yedi resmini tek bir sanatçının yaptığını kaydediyor (The Met, 69.27).

Aynı eserin British Library'deki nüshasında da benzer bir sahne var: Or. 7043'ün 7b yaprağında yazmanın müellifi, nakkaşları ve kâtipleri gösteriliyor.
Bir minyatür ne kadar sürede yapılırdı
Okuduğumuz TDV ve MEB metinleri bir minyatürün kaç günde bittiğini yazmıyor. Süre olarak sadece hazırlık bilgileri var: âharlı kâğıt en az bir yıl bekletilir, âhar bir hafta içinde mührelenir. MEB, ortaokul Geleneksel Sanatlar dersinde minyatür temasına 18 ders saati ayırır.
Kaynakça
- M. Uğur Derman, "Âhar", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1988.
- "Mühre", TDV İslâm Ansiklopedisi.
- F. Banu Mahir, "Minyatür", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2020.
- İnci Ayan Birol, Gülnur Duran, Fatma Çiçek Derman, "Tezhip", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2012.
- Zeren Tanındı, "Nakkaşhâne", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2006.
- "Nakkaş", TDV İslâm Ansiklopedisi.
- "Hattât", TDV İslâm Ansiklopedisi.
- "Ciltçilik", TDV İslâm Ansiklopedisi.
- "Hünernâme", TDV İslâm Ansiklopedisi.
- Bekir Kütükoğlu, "Lokmân b. Hüseyin", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2003.
- T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, Geleneksel Sanatlar Dersi, Ortaokul Seçmeli Dersler, 3. Tema: Minyatür Sanatı, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, tymm.meb.gov.tr (güncelleme: 21.08.2026, erişim: 22 Ekim 2026).
- T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, MEGEP, El Sanatları Teknolojisi: Geleneksel Türk Süsleme Sanatları, Ankara 2012, bölüm 2.1.19 "Minyatür", megep.meb.gov.tr.
- Görseller: her yaprağın künyesinde adı geçen kurumlar (Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, The Metropolitan Museum of Art, Wellcome Collection, British Library ve Wikimedia Commons).
Sık sorulanlar
- Minyatür nasıl yapılır?
- Kâğıt âharlanıp mühreyle parlatılır. Eskiz çizilir, renkler ve ayrıntılar işlenir, altın sürülür ve sayfa cetvel ve tezhiple bezenir. Kaynaklar atölyedeki iş sırasını tek bir yerde yazmaz.
- Minyatür için hangi malzemeler gerekir?
- Âharlı kâğıt, perdah için mühre, Arap zamkı katılmış suluboya benzeri boyalar, ince fırçalar ve ezilmiş altın kullanılır.
- Âhar nedir?
- Kâğıdın üzerine sürülen koruyucu tabakadır. Mürekkebin kâğıda emilmesini önler ve hatanın silinip düzeltilmesine izin verir. En yaygın çeşitleri yumurta, un ve nişasta âharıdır.
- Minyatürü kim yapardı?
- Osmanlı sarayında nakkaşhanede çalışan nakkaşlar yapardı. TDV'ye göre bu adı çoğu zaman minyatür ressamları taşır. Büyük bir kitapta yazıyı hattat, süslemeyi müzehhip, cildi mücellit hazırlardı.
- Nakkaşhane ne demek?
- Süsleme sanatçılarının bir arada çalıştığı atölyelere denir. Topkapı Sarayı'nın birinci avlusunda ve sarayın dışında Arslanhâne'nin yanında nakkaşhaneler vardı.
- Minyatürde tarama ve noktalama nedir?
- MEB programında iki boyama tekniğinin adıdır. Tarama saç, sakal, kumaş, kürk gibi yüzeylerde, noktalama ise gölge ve hacim verilecek yerlerde yumuşak geçiş için kullanılır.
- Minyatür ne kadar sürede yapılır?
- Baktığımız TDV ve MEB kaynakları bir minyatürün süresini yazmaz. Bilinen süreler hazırlıkla ilgilidir: âharlı kâğıt en az bir yıl bekletilir.
Örnek yapraklar

Tek yaprak
Timur ile Toktamış Han’ın savaşı
Murakka (TSMK H.2153)

fol. 15b
Topkapı birinci avlu
Hünernâme I

Tek yaprak
Aslan öküze saldırıyor
Kelîle ve Dimne

Tek yaprak
Sultan I. Ahmed (s. 1603–17)
Sultan I. Ahmed Portresi

Tek yaprak
Doğum anının göğü: on iki burçlu çark
İskender Sultan'ın Doğum Yıldıznamesi

fol. f047v
Kanuni Sultan Süleyman
Kıyâfetü'l-insâniyye fî şemâili'l-Osmâniyye (Şemâilnâme)

fol. f009a
Ahmed Karabaşi, Seyyid Lokman, kâtip İlyas ile nakkaşlar Osman ve Ali
Şehnâme-i Selîm Hân

Tek yaprak
Akrep çizimi ve kâğıt tutan figür
Wellcome MS Persian 373