Babür minyatürü: Hümâyun'dan Şah Cihan'a Mugal resmi
Babür minyatürü, Hindistan'da Babür hanedanının sarayında 16. ve 17. yüzyılda hazırlanan el yazması kitapların resimleridir. Mugal minyatürü adıyla da bilinir. Safevî Tebriz'inden gelen ressamlar ile Hint ressamlar Ekber döneminde ortak bir saray atölyesinde çalıştı.
Kavram rehberi · · 7 dk · İlayda
Babür minyatürü nedir?
Babür minyatürü, Hindistan'da Babür hanedanının sarayında hazırlanan el yazması kitapların resimleridir. Minyatür, kitabın sayfasında metni anlatan küçük resim demek. Nasıl yapıldığını Minyatür nedir? rehberinde anlattık. Aramalarda Mugal minyatürü ya da Hint minyatürü diye de geçer. Hint minyatürü daha geniş bir ad. Bu rehber Babür sarayına bakıyor.
TDV'ye göre hanedanı Bâbür Şah 1526'da Pânipat'ta Lodi Sultanlığı'nı yenerek kurdu. Minyatüre ilgi ise Babür'ün oğlu Hümâyun'un İran sürgününden sonra arttı.
Hümâyun ve Safevî ressamlar
Hümâyun 1540'ta Kannevc'te Şîr Şah Sûr'a yenilince İran'a kaçtı. TDV'ye göre Safevî hükümdarı Tahmasb onu törenle karşıladı. Aldığı askerî yardımla Kâbil'i ve Bedahşan'ı geri aldı, 1555'te Delhi'ye girdi ve tahtına yaklaşık on beş yıl sonra döndü. TDV saltanat yıllarını 1530–1540 ve 1555–1556 olarak verir. Hümâyun'un ardından 1556'da oğlu Ekber tahta çıktı.
TDV'nin Minyatür maddesine göre Hümâyun sürgünden Tebrizli sanatçılarla döndü. Bu sanatçıların etkisi ilk eserlerde belirgindir, yerli ressamlar da zamanla ayrı bir üslup geliştirdi. İki ad öne çıkar: Mîr Seyyid Ali ve Hâce Abdüssamed. TDV'nin Ekber Şah maddesi ikisini Ekber dönemi minyatür okulunun önde gelenleri sayar. İkisi de Şah Tahmasb'ın Tebriz atölyesinin büyük minyatürlerini yapan ressamlar arasında anılır. Bu atölyeyi İran minyatürü rehberinde anlattık. TDV iki ressamın Hindistan'a hangi yılda, hangi yolla geldiğini yazmıyor.
Ekber atölyesi
Ekber (saltanatı 1556–1605), Met'e göre saray atölyesini önce Fetihpur Sikri'de, sonra Lahor'da kurdu. Atölyede İranlılar, Hintli Müslümanlar ve Hindular birlikte çalıştı. TDV'nin Nakkaş maddesi Abdüssamed ve Mîr Seyyid Ali'nin yanında Basavan, Kesu Das ve Bisan Das'ı da anar. Met, bu karışımın ayrı bir Mugal üslubu oluşturduğunu ve resimlere Avrupa etkisinin de girdiğini yazar. Ekber'in sarayı Fetihpur Sikri'yi 1571–1585 arasında Timurlu, Hindu ve Hintli Müslüman geleneklerini birleştirerek inşa ettirdi. Kitap resminde de aynı karışım görülür.
Kitap listesi de bu çeşitliliği gösterir. TDV'ye göre Ekber döneminde Farsçaya çevrilen ya da yazılan eserler arasında Mahabharata ve Ramayana ile Bâbürnâme, Timurnâme ve Tûtînâme var. Met'te Harivamsa'dan, yaklaşık 1590–95 tarihli bir yaprak da bulunuyor.
Atölyenin ilk büyük işlerinden biri Hamzanâme. TDV, Viyana'daki Bâbürlü nüshasını 1550–1575 arasına tarihler, 14 cilt ve yaklaşık 1.400 yaprak olarak anar. Ekber Şah maddesi Dâstân-ı Emîr Hamza'yı Ekber döneminde yazılan ve çevrilen kitaplar arasında sayar. Met'te bu kitaptan, Kesav Das ile Mah Muhammed'e verilen ve yaklaşık 1570 tarihli bir yaprak var.
TDV'ye göre Ekber döneminde Bâbürnâme ve Ekbernâme gibi kitaplar savaşları, avları, törenleri ve şenlikleri gerçekçi biçimde resmetti. Arşivdeki Ekbernâme yaprağı Met'e göre yaklaşık 1600 tarihli ve ressamı Dharam Das. Yıldırım Bayezid, Timur'un huzurunda gösteriliyor. Yazı panelinin altında, tahtta oturan figürü ara.

Arşivde Bâbürnâme'nin dağılmış bir nüshasından 30 yaprak da var. Baltimore'daki Walters Sanat Müzesi'nin kaydına göre bu yapraklar 16. yüzyılın sonunda, Ekber dönemi saray üslubunda resimlendi. Savaş ve kuşatma sahnelerinin yanında Bâbür'ün Hindistan'da gördüğü maymunları, tavus kuşunu ve timsahları da bulursun.

Ekber'in Hamse'si
Bâbürnâme'den sonra arşivin en geniş Babür örneği, Emîr Hüsrev Dihlevî'nin Hamse'sinin 1597–98 tarihli nüshasından yedi ayrı yaprak. Hamse, beş mesnevi yani beyitlerle yazılmış beş uzun hikâye demek. Emîr Hüsrev (1253–1325) Delhi'de yaşadı. Met'in kayıtları nüshayı Hindistan'a atfeder ve yapraklara ayrı ressamlar verir. Yaprakların boyu yaklaşık 25 × 15 cm. Met'in Ekber atölyesini anlatan yazısı da bu Hamse'den Basavan'a atfedilen bir yaprağı örnek gösterir.
Miskin'e atfedilen yaprakta bir hükümdar av sırasında kazara bir çobanı öldürmüş ve adalete boyun eğiyor. Basavan'a atfedilen yaprakta İskender, filozof Eflatun'u dağdaki mağarasında ziyaret ediyor. Met'e göre Eflatun ona hükümdarlık üzerine öğüt veriyor ve yaklaşan ölümünü bildiriyor.

Dharmadas'a verilen yaprakta İskender korsanlarla deniz savaşına giriyor. Met'e göre savaşanlar çağdaş Hint giysileriyle, turban ve tunikle çizilmiş, biri ateşli silah kullanıyor. Hikâyede İskender, Akdeniz'i tehdit eden korsanlarla savaşmak için tepesinde dönen bir ayna bulunan yüksek bir kule yaptırır. Hüsrev bu anlatıyı Nizâmî'den alıp yeniden işledi. Suda kıvrılan kayıkları ve ortadaki yüksek kuleyi ara.

Manohar'a verilen yaprak gece bahçesinde geçiyor. Met'e göre Rum diyarından bir genci bir peri kraliçesi ve hizmetçileri ağırlıyor. Met kaydı hattat olarak Muhammed Hüseyin Keşmîrî'yi anıyor. Gökte hilal ve yıldızlar, kanatlı bir peri var.

Cihangir ve Şah Cihan
TDV'ye göre Cihangir döneminde portre yaygınlaştı. Bâbürlüler maddesinin resim altı yazısı, Ebü'l-Hasan'ın 17. yüzyıl başında yaptığı, Cihangir'in babası Ekber'in portresine baktığı bir sahneyi anar. Şah Cihan ve Evrengzîb dönemlerinde minyatür TDV'ye göre çoğunlukla Racastan ve Dekkan gibi bölge merkezlerinde sürdü. Met, 17. yüzyılda üslubun Cihangir ve Şah Cihan zamanında daha da geliştiğini ve inceldiğini yazar. Arşivde bu döneme yakın bir örnek, 17. yüzyıla tarihlenen ve Hindistan'a atfedilen küçük bir Hamse'den tahtta oturan hükümdar ve resim tutan genç yaprağı.
İran ve Osmanlı minyatüründen farkı
İran edebiyatının kitapları Babür sarayında da resimlendi. Met'e göre Hüsrev, Hamse'sinde Nizâmî'nin İskender anlatısını yeniden işledi. Ayrım atölyenin kadrosunda görülür: Ekber'in atölyesine Hindu ressamlar da girdi ve Met'e göre İskender gibi eski kahramanlar çağdaş Hint giysileriyle çizildi.
Osmanlı ile ortak yanı, kendi hanedan tarihini resimlemesidir. Osmanlı sarayı Hünernâme ve Şehinşâhnâme gibi tarih kitaplarını, Babür sarayı Ekbernâme'yi resimledi. Osmanlı resminde klasik dönemde zeminler sadeleşti ve konular belgesel bir gerçekçilikle anlatıldı. Dönemleri Osmanlı minyatürü rehberinde, ortak özellikleri Minyatürün özellikleri rehberinde bulursun.
Babür minyatürleri nerede?
TDV'ye göre Hamzanâme'nin bir Bâbürlü nüshası Viyana'da. Arşivdeki Hamse yaprakları ve Ekbernâme yaprağı New York'ta, The Metropolitan Museum of Art'ta. Hamse yaprakları 1913'te Alexander Smith Cochran'ın bağışıyla Met'e girdi.
Kaynaklar
- F. Banu Mahir, "Minyatür", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2020, islamansiklopedisi.org.tr/minyatur.
- Enver Konukçu, "Hümâyun", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1998, islamansiklopedisi.org.tr/humayun--baburlu.
- Enver Konukçu, "Ekber Şah", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1994, islamansiklopedisi.org.tr/ekber-sah.
- Enver Konukçu, "Bâbürlüler", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1991, islamansiklopedisi.org.tr/baburluler.
- Nurettin Albayrak, "Hamzanâme", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1997, islamansiklopedisi.org.tr/hamzaname.
- Nebi Bozkurt, "Nakkaş", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2006.
- "The Art of the Mughals before 1600", The Metropolitan Museum of Art, metmuseum.org/essays.
- Görseller: The Metropolitan Museum of Art (CC0), kayıtlar 35.64.4, 13.228.26, 13.228.32 ve 13.228.33.
Sık sorulanlar
- Babür minyatürü nedir?
- Hindistan'da Babür hanedanının sarayında hazırlanan el yazması kitapların resimleridir. Mugal minyatürü de denir. En verimli dönemi Ekber Şah'ın saltanatıdır (1556–1605).
- Mugal minyatürü Hint minyatürüyle aynı mı?
- Mugal, Hint resminin saray kolunu anlatır. TDV, Şah Cihan ve Evrengzîb döneminde minyatürün çoğunlukla Racastan ve Dekkan gibi bölge merkezlerinde sürdüğünü yazar. Hint minyatürü bu merkezleri de kapsar.
- Babür minyatürü hangi etkilerle doğdu?
- TDV'ye göre Hümâyun, Safevî sürgününden Tebrizli sanatçılarla döndü ve ilk eserlerde onların etkisi görülür. Met'e göre Ekber'in atölyesinde İranlı, Hintli Müslüman ve Hindu ressamlar çalıştı ve eserlere Avrupa etkisi de girdi.
Örnek yapraklar

Görsel 1
Hükümdar ve oğlunu yitiren yaşlı anne
Emîr Hüsrev Dihlevî, Hamse

Görsel 1
İskender, Eflatun'u mağarasında ziyaret ediyor
Emîr Hüsrev Dihlevî, Hamse

Görsel 1
Nehirde tekneler, kule ve savaşan adamlar
Emîr Hüsrev Dihlevî, Hamse

Görsel 1
Köşkte oturan iki figür ve kanatlı varlıklar
Emîr Hüsrev Dihlevî, Hamse

Tek yaprak
Yıldırım Bayezid, Timur'un huzurunda
Ekbernâme

fol. 14a
Panipat Savaşı
Bâbürnâme