İçeriğe geç
Acâib
← Rehberler

Sûrnâme nedir?

Sûrnâme, Osmanlı sarayında padişah çocuklarının doğum ve sünnet şenliklerini, padişah kızlarının düğünlerini anlatan eserlerin ortak adıdır.

Kavram rehberi · · 5 dk · İlayda

Sûrnâme, Osmanlı sarayında padişah çocuklarının doğum ve sünnet şenliklerini, padişah kızlarının düğünlerini anlatan eserlerin ortak adı. Sözcük Farsça: sûr "düğün, ziyafet, şenlik", nâme "mektup, yazılı belge" demek. Eserler şiirle (manzum), düzyazıyla (mensur) ya da ikisi karışık yazılabilir. Resimlilerin en tanınmışı, 1582 şenliğini anlatan Surname-i Hümâyûn'dur. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde H.1344 numarasıyla saklanıyor.

Sûrnâme neyi anlatır

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bilinen ilk sûrnâmeler, III. Murad'ın oğlu III. Mehmed'in 1582'deki (990) sünnet şenliği için Âlî Mustafa Efendi ile İntizâmî'nin yazdığı eserler. Sonuncusu Nâfi'nin Sûrnâme-i Selâtîn'i: Sultan Abdülmecid'in kızları Cemile Sultan ile Münire Sultan'ın 1858'deki düğünlerini anlatır. Şenlik kasideleri ve tarih manzumeleri ayrı tutulunca TDV bu türden on dokuz eser sayıyor.

Bir sûrnâme çoğu zaman hazırlıklarla başlar: ferman, davetliler, ziyafet düzeni. Sonra alaylar gelir. Esnaf alayının geçişi, mesleklerine uygun hünerlerin gösterilmesi, cambazlar, hokkabazlar, at yarışları, havai fişekler ve fener alayları türün ortak konularıdır. Düzyazı sûrnâmeler törende olanı günü gününe aktarıyor, yoruma gitmiyor. TDV'nin ayrımıyla, tarih metnine benzeseler de ondan bu yüzden ayrılıyorlar.

Surname-i Hümâyûn

III. Murad, oğlu Şehzade Mehmed için 1582'de bir sünnet şenliği düzenledi. Süresi kaynaklara göre değişiyor: TDV elli beş gün elli beş gece diyor, başka çalışmalar elli iki gün yazıyor. İki sayı da iki aya yakın, biz de kesin gün vermiyoruz.

Şenliği anlatan Surname-i Hümâyûn'un metni İntizâmî'nin. TDV, yazarın Mehmet Arslan'ın çalışmasına kadar bilinmediğini ya da yanlış adla anıldığını yazıyor. Arada şiir parçaları olsa da eser, düzyazı sûrnâmelerin ilki sayılıyor. Topkapı'daki H.1344 nüshası başı ve sonu eksik. TDV bu nüshadaki 427 minyatürü Nakkaş Osman'a bağlıyor. Başka bir çalışma baş nakkaşın yanında başka nakkaşların da resimlere katıldığını söylüyor. Biz de resimleri Nakkaş Osman ve ekibine atfedilen işler diye anıyoruz.

Alayda her meslek kendi işiyle

Arşivde bu kitaptan on bir yaprak var. Dördü şenliğin farklı yüzlerini gösteriyor. İlki camcıların alayı: pembe tekerlekli bir platformda sarı kubbeli bir fırın ilerliyor, dört usta üfleme borularıyla çalışıyor.

Camcıların alayı
Camcıların alayı: tekerlekli platformda kubbeli cam fırını ve çalışan ustalar. · TSMK H.1344, Tek yaprak

İkinci yaprak, dosya adına göre mimarların alayı. Çoğunun omzunda balta benzeri uzun saplı aletler var. Alayın adı dosya adından geliyor ve henüz kesin değil.

Mimarların alayı
Mimarların alayı: solda dört minareli cami, sağda yürüyen bir grup. · TSMK H.1344, Tek yaprak

Şenlik esnaftan ibaret değildi. Üçüncü yaprak, dosya adına göre 1582 şenliklerinden bir sahte savaş. Surların önünde atlılar yay geriyor, mızrak doğrultuyor.

1582 şenliklerindeki sahte savaş
1582 şenliklerinden sahte savaş (dosya adına göre). · TSMK H.1344, Tek yaprak

Dördüncü açılışta kafeslerin, direklerin ve levhaların üstünde kuşlar taşıyan bir alay yürüyor. Kayıt bu sahnenin adını vermiyor.

Yaprak 338b–339a
338b–339a açılışı: kuşlar taşıyan alay. · TSMK H.1344, fol. f338b-339a

Sonraki sûrnâmeler

Tür 1582'de bitmedi. TDV'ye göre 1720'de III. Ahmed'in oğullarının on beş gün süren sünnet şenliğini ve kızlarının düğünlerini anlatan sûrnâmelerin en önemlisi Seyyid Vehbî'nin Sûrnâme-i Vehbî'si. Levnî'nin minyatürlerini taşıyan nüshası Topkapı'da, III. Ahmed 3593 numarasıyla duruyor. Arşivde bu eserden henüz yaprak yok.

Sûrnâme ile Hünernâme

Hünernâme padişahların hünerlerini ve seferlerini anlatan bir saray tarihi. Sûrnâme ise tek bir şenliğin ya da törenin kitabı. İkisinde de resimler Nakkaş Osman çevresine bağlanıyor ve ikisi de Topkapı'da. Aynı atölyeye bağlandıkları için iki kitabı yan yana açmak işe yarar: Hünernâme nedir? rehberi öbür kitabı anlatıyor.

Nasıl okunur

Önce alayın hangi meslekten olduğunu elindeki aletlerden bul. Sonra arka plana bak: birkaç açılışta üç katlı galeriler ve bir dikilitaş görünüyor, izleyenler galerilerde duruyor. Son olarak künyeye bak: sahne adı kesinleşmemiş yapraklar "dosya adına göre" diye işaretli.

Kitabın bütün yaprakları için Sûrnâme-i Hümâyûn eserine, terimin kısa açıklaması için sözlükteki sûrnâme maddesine, gündelik hayat yapraklarının geri kalanı için Gündelik hayat temasına bak.

Sık sorulanlar

Sûrnâme nedir?
Osmanlı sarayında padişah çocuklarının doğum ve sünnet törenlerini, padişah kızlarının düğünlerini anlatan eserlerin genel adıdır. Şiirle, düzyazıyla ya da ikisi karışık yazılırlar. Bilinen ilk örnekleri 1582 sünnet şenliği için yazıldı, sonuncusu 1858 düğünlerini anlatır.
Sûrnâme kimin eseri?
Sûrnâme bir tür adıdır, tek bir yazarı yoktur. 1582 şenliği için Âlî Mustafa Efendi ile İntizâmî yazdı. Resimli Surname-i Hümâyûn'un metni İntizâmî'nindir. Sûrnâme-i Vehbî'yi Seyyid Vehbî yazdı.
Surname-i Hümâyûn nerede?
Resimli nüshası Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde, H.1344 numarasıyla. Başı ve sonu eksik olan bu nüshada Nakkaş Osman'a bağlanan 427 minyatür var.
Sûrnâme ile Hünernâme arasındaki fark nedir?
Hünernâme padişahların hünerlerini ve seferlerini anlatan bir saray tarihidir. Sûrnâme tek bir şenliği ya da töreni anlatır. İkisi de Topkapı'da duran, Nakkaş Osman çevresine bağlanan resimli kitaplardır.

Örnek yapraklar