Osman değil, Orhan: Hünernâme'de künye dedektifliği

Osmanlı minyatürü dendiğinde akla gelen ilk görsellerin çoğu tek bir yazmadan çıkar: Hünernâme. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde H.1523 ve H.1524 numaralarıyla duran iki cilt, Seyyid Lokman'ın kaleme aldığı, padişahların hünerlerini anlatan bir saray tarihidir. Birinci cilt 1584 tarihlidir ve resimleri Nakkaş Osman'ın atölyesine aittir.

Bu resimler bugün internette her yerde: ders kitaplarında, sosyal medyada, kitap kapaklarında. Çoğu zaman da Wikimedia Commons'taki kamu malı taramalardan geliyorlar. Sorun şu: o taramaların bir kısmının altındaki künye yanlış.

Yöntem: folio folio envanter

Arşivde Hünernâme I için ayrı bir araştırma klasörü var. İçinde 45 minyatürün folio envanteri duruyor: hangi yaprakta hangi sahne olduğu, metinde nereye denk geldiği, Commons'ta hangi adla dolaştığı. İş basit görünüyor ama değil. Commons'taki bir dosyanın adı, onu yükleyen kişinin o gün elinde ne bilgi olduğuna bağlı. Bir kez yanlış adla yüklenen görsel, oradan binlerce sayfaya kopyalanıyor.

Envanteri çıkarırken her görsel için üç soru soruldu:

• Bu resim hangi yazmanın, hangi folyosu?
• Folyonun karşısındaki metin hangi padişahı, hangi olayı anlatıyor?
• Commons'taki başlık bu ikisiyle uyuşuyor mu?

Bulgu 1: "Osman I" diye geçen sahne

Commons'ta "Osman I" başlığıyla dolaşan bir Hünernâme sahnesi var. Folyonun yerine ve karşısındaki metne bakınca resmin aslında Orhan Gazi'yi bir aslanla gösteren sahne olduğu anlaşılıyor. Yani yıllardır "Osman Gazi" diye paylaşılan görsel, oğlunu anlatan bir bölümden geliyor.

Bir görselin adı değişince hikâyesi de değişiyor. Kuruluş efsanesinin en çok paylaşılan resmi, aslında başka bir padişahın hünerini anlatıyormuş.

Bulgu 2: Hünernâme sanılan camcılar

İkinci örnek daha da ilginç. Camcılar esnafının geçit alayını gösteren ünlü bir yaprak, Commons'ta Hünernâme'ye atfediliyor. Oysa sahne, esnaf alaylarının en kalabalık anlatıldığı yazmadan, Sûrnâme'den. İki yazma aynı saray atölyesinin ürünü ve üslupları akraba; karışmaları şaşırtıcı değil. Ama bir araştırmacı için Hünernâme ile Sûrnâme arasındaki fark, bir tarih kitabı ile bir şenlik kaydı arasındaki fark kadar büyük.

Neden önemli?

Künye hatası küçük bir şey gibi görünür. Ama bir görsel yanlış adla dolaştıkça, onun üzerine kurulan her yorum da kayar: hangi padişahın nasıl resmedildiği, hangi sahnenin hangi metinle konuştuğu, hatta bir dönemin kendini nasıl görmek istediği.

Bu arşivin ayırt edici yanı da tam olarak bu. Görseller zaten kütüphanelerde duruyor; asıl emek, onları doğru yere koymakta.

Sırada ne var?

Hünernâme sayfaları lisans incelemesi tamamlandığında bu siteye eklenecek; her yaprak düzeltilmiş künyesiyle, Commons'taki eski adı da not edilerek yer alacak. O zamana kadar arşivin diğer yazmalarına göz atabilirsin.